Văn hoá ḍng họ là một nền văn hoá phổ biến trong các nền văn hoá trên thế giới, bao gồm các bộ môn dân tộc học, di truyền học, văn hoá học, nhân chủng học… Đặt thành những bộ môn khác nhau để nghiên cứu văn hoá ḍng họ, đủ để thấy rằng tầm ảnh hưởng của ḍng họ là rất lớn trong văn hoá.
Vấn đề bao quát nhiều ngành khoa học, trong phạm vi nhỏ hẹp này, vấn đề văn hoá ḍng họ được tŕnh bày trong phạm vi h́nh thành nền văn hoá thờ kính tổ tiên mà thôi. Trong phạm vi này văn hoá ḍng họ cũng có rất nhiều đề tài, từ quả bầu mẹ là biểu trưng cho người trong một đất nước cùng chung một mẹ, làm nên truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, cho đến từng bàn thờ gia tiên trong mỗi gia đ́nh làm nên truyền thống hiếu đạo, vừa là bài học tâm linh vừa là bài học luân lư hướng dẫn đời sống mỗi con người, h́nh thành cơ cấu xă hội theo làng xóm, huyết tộc, làng nghề…
Khi nói đến văn hoá gia đ́nh là nói đến văn hoá ḍng họ, ở đó có trật tự lớp lang trên dưới, h́nh thành một cơ cấu xă hội thu nhỏ trong một đại gia đ́nh, có những làng h́nh thành từ một ḍng tộc như làng Lê Xá, Mạc Xá, Cao Xá…Mỗi ḍng họ có đặc điểm riêng đóng góp vào trong xă hội mà ca dao c̣n nhắc nhớ: “bao giờ ngàn Hống hết cây…hay như: Họ Đinh đánh giặc, họ Đặng làm quan…”.
Từ nhiều đại gia đ́nh của nhiều ḍng tộc làm nên mối tương giao xă hội lớn hơn. H́nh thành văn hoá đại gia đ́nh, nên thường thấy trong cách xưng hô của người Việt, đối với người trên: Ông, bà, chú, bác, cô, d́, thím, cậu, mợ, bố; đối với người ngang hàng: Anh, chị, em, có khi cũng gọi chú, bác, khi có con cháu rồi…Từ cách xưng hô đến cách tổ chức xă hội cũng tôn trọng lăo làng, bô lăo, các chức việc trong làng xă…Từ vi mô đến vĩ mô lấy thước đo tuổi tác mà kính trọng cho nên người ta thường nói: “Sống lâu lên lăo làng” phản ánh tinh thần “Kính lăo đắc thọ” của người dân Việt.
Văn hoá Ḍng Họ phôi thai và phát
triển trong hơn ngàn năm chịu đô hộ của
Trung Hoa, của Pháp, Nhật… hun đúc lên một tinh
thần yêu nước nồng nàn. Các thứ tội như
nối giáo cho giặc hay tiếp tay cho ngoại xâm đều
là những thứ tội chống lại ḍng họ,
chống lại quê hương. Những con người
phạm các thứ tội ấy sẽ làm ô danh ḍng
họ nên thường bị xoá tên khỏi họ và
một lúc nào đó trong tâm hồn của người con
bội phản ấy cũng hổ thẹn với giang sơn,
với tổ tiên và với chính ḿnh. Đan cử trường
hợp Trần Ích Tắc, sau khi đầu hàng Thoát Hoan
mong làm vua, sử đă loại bỏ họ chỉ c̣n
ghi: “ Trước kia, khi Ích Tắc chưa sinh, Thái Tông
mộng thấy thần nhân ba mắt từ trên trời
xuống, nói với Thái Tông rằng, thần bị thượng
đế quở trách, xin thác sinh làm con vua, sau sẽ
về phương Bắc. Đến khi Ích Tắc sinh,
giữa trán có cái vết lờ mờ như h́nh con
mắt, h́nh dáng giống hệt người trong mơ.
Đến năm mười lăm tuổi, thông minh hơn
người, làu thông kinh sử và các thuật, vẫn c̣n
có ư tranh đoạt ngôi đích trưởng. Ích Tắc
đă từng gửi thư cho khách buôn ở Vân Đồn,
xin quân Nguyên xuống
Trong đời sống tâm linh, người Việt cũng kết họ cho các bậc thần linh, có Đại Vương Cả, Đại Vương Hai, có Ông Thiên cũng có Bà Thiên, có Mẹ Liễu Hạnh cùng có Bố Trần Hưng Đạo…Kết họ hàng thần linh, người Việt cũng tin rằng Âm sao Dương vậy, nên trong nghi thức cúng tế tổ tiên, khi dâng chén cơm, khi dâng chén nước cho tổ tiên, người Việt cũng tin rằng ở thế giới bên kia ông bà tổ tiên cũng cần dùng những thức ấy như khi c̣n ở nơi dương thế. Từ niềm tin Âm sao Dương vậy cũng h́nh thành nên tâm thức Âm không cách xa Dương, người sống không xa với người đă khuất, mọi lễ thức, mọi chuyện vui buồn đều có sự hiện diện của tổ tiên.
Giuse Hoàng Kim Toan