CẢM THỨC VỀ TÔN GIÁO TỪ GIỮA GIA ĐÌNH

Tại sao lại nói đến cảm thức tôn giáo từ giữa gia đình? Gia đình là trường dạy đức tin cho con cái đầu tiên và trên hết, không ai có thể thay thế cho gia đình về trách nhiệm ấy. Gia đình là một Hội Thánh tại gia, một cộng đoàn cơ bản để xây dựng xã hội.

1. Cảm thức, nói đến cả lý cả tình:

Cảm thức bắt nguồn từ kinh nghiệm. Kinh nghiệm là những gì đã va chạm, đã gặp gỡ, đã được nấu chín bằng sự trải qua để trở thành máu thành xương thành thịt. Nếu người Phương Tây suy nghĩ bằng cái đầu thì người Đông Phương suy nghĩ bằng trái tim. Tuy thế , ca dao cũng cho thấy người Việt Nam cũng trọng cái lý chứ không phải bỏ qua cái lý mà lấy cái tình: “lấy chín bỏ làm mười” , số chín ấy có nghĩa là chín cái lý để thêm một chữ tình cho trọn nghĩa. Có tình và cũng có lý, tình đến từ lý, lý đến từ tình và làm trọn chữ lý. Nếu tình cảm là nguyên tắc làm tròn đầy ý nghĩa của cuộc sống, thì chữ tình ấy cũng đáng giá ngàn vàng bổ sung cho cái lý. Ví như con người ta có hai lá phổi, cũng cần thở một lá bằng truyền thống Tây phương và một lá khác thở hít bằng truyền thống Đông Phương. Lấy sự điều hoà làm cho cuộc sống thêm phong phú.

Chữ tình xuất phát từ kinh nghiệm trong truyền thống gia đình của người Việt Nam .

Cha mẹ đối với con cái lấy chữ tình làm nguyên tắc truyền đạt, nên người Việt có nói về công cha nghĩa mẹ thì cũng sánh ví : “Công cha như núi thái sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”. Cha biểu trưng cho lý trí, mẹ biểu trưng cho tình cảm; cha là nguyên tắc, mẹ là uyển chuyển; cha là núi, mẹ là dòng suối. Nói thế thôi, để phân biệt theo cách của người Phương Tây; chứ thực ra theo cách nói của người Đông Phương là: cha cũng là núi và cũng là suối, lời trong một bài hát “Ơn cha” quen thuộc cho thấy điều đó: “Ơn cha như thái sơn cao bao từng, ngoài thì cương quyết mà lòng thương mến”. Cha là lý trí và cũng là tình cảm, tình cảm của người cha khó diễn tả bằng hành động hơn người mẹ, nhưng thực sự lại là thâm sâu: “Mất cha như nhà mất nóc”.

Nói đến cha thì cũng nên nói đến mẹ, tác giả Nhất Hạnh trong bài viết “ Bông Hồng cài áo” nói: “Ý niệm về mẹ thường không thể tách rời ý niệm về tình thương. Mà tình thương là một chất liệu ngọt ngào, êm dịu và cố nhiên là ngon lành. Con trẻ thiếu tình thương thì không lớn lên được. Người lớn thiếu tình thương thì cũng không "lớn" lên được.” Mẹ là người giáo dục tài ba, vừa bằng triết lý vừa bằng tình thương cho nên cũng vừa nhẹ nhàng và cũng vừa cương quyết. Mẹ là bầu trới cha là ánh sáng mặt trời, trăng, sao. “Mẹ già như chuối ba hương. Như xôi nếp một, như đường mía lau.” Ví mẹ như chuối ba hương, đó là cách diễn đạt mộc mạc của nhà quê, từ kinh nghiệm đời thường của mình: cây chuối chỉ trổ buồng một lần, rồi héo hon đi theo tuổi đời của buồng chuối lớn lên. Mẹ không chỉ cho con sự sống nhưng còn cho con cả cuộc đời của chính mẹ. Tình thương của mẹ như một món xôi, được nấu lên từ chất liệu nếp hạng nhất, ăn một lần mà cứ nhớ mãi. Tình thuơng của người mẹ dành cho những đứa con là tình thương loại nhất, trở thành lương thực, trở nên nguồn nuôi sống những đứa con. Ngọt ngào như mía lau, một loại mía người nông dân trồng để làm chất liệu cho đường, ngọt và thanh như tình thương của người mẹ thấm và sâu.

2. Cảm thức tôn giáo:

Tình cha nghiã mẹ nặng đầy như thế, mỗi ngày cứ thấm dần và ăn sâu trong lòng người con làm nên cảm thức, cảm thức “thờ cha, kính mẹ” cũng lớn lên theo sự trưởng thành của người con. Cảm thức từ thế hệ này đến thế hệ khác lớn dần lên trở thành truyền thống gọi là đạo hiếu.

Cảm thức tôn giáo cũng theo nguồn chảy ấy phát sinh: trường hợp bà Rút là người con dâu của bà Na-o-mi nói với mẹ: “Mẹ đi đâu, con đi đó, mẹ ở đâu, con ở đó, dân của mẹ là dân của con, Thiên Chúa của mẹ là Thiên Chúa của con. Mẹ chết ở đâu, con chết ở đó và nơi đó con sẽ được chôn cất” (R 1, 16-17). Cảm thức tôn giáo của người con dâu bắt nguồn từ tình thương của bà mẹ chồng. Chính tình thương lôi kéo : Đạo của vua là đạo của dân, vua đươc coi là phụ mẫu của dân, vua theo đạo nào thì dân theo đạo ấy. Lịch sử văn chương Việt Nam ghi lại dòng văn chương Lý- Trần thấm nhuần triết lý Phật Giáo là một ví dụ.

 Đức Hồng y Ratzinger giúp chúng ta hiểu rằng: “Đức Tin tự nó là văn hoá. Không có đức tin trần trụi, cũng chẳng có văn hoá thuần tuý”.

Đức tin tự nó là văn hoá, người con tin vào cha mẹ bởi vì niềm tin ấy đặt trên nền tảng tình thương cha mẹ dành cho mình. Văn hoá Đông Phương ấy là văn hoá tình thương, “lấy tình thương cảm hoá”. Khởi đi từ ấy cũng có thể diễn dịch, rao giảng Tin Mừng bằng: từ cảm nghiệm về tình thương Thiên Chúa dành cho mình đến truyền đạt cho người khác, có thể nói đó là cách thế rao giảng Tin Mừng trở nên hữu hiệu.

Đức tin tự nó là văn hoá: Một trong năm ý nghĩa của từ ngữ “Văn hoá” được từ điển tiếng Việt 2000 của Viện Ngôn Ngữ học là:“Văn hoá là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử” . Đức tin theo nghĩa đó là tổng thể những gía trị vật chất và tinh thần do Thiên Chúa sáng tạo, bày tỏ trong lịch sử thời gian. Một Tình Thương khơi nguồn sáng tạo, đã được gieo vào trong trần thế từ khi Thiên Chúa sáng tạo nên con người. Con người là cao điểm diễn tả tình thương của Thiên Chúa trong công trình tạo dựng. Người Do Thái nhận thức về Thiên Chúa là Đấng Cứu Độ ngay trước khi tin nhận Thiên Chúa là Đấng Sáng Tạo. Cảm nghiệm về Thiên Chúa giải thoát cũng là Đấng Sáng tạo nên mình, người Do Thái cũng nhìn từ thực tế, Tình Thương của Thiên Chúa thể hiện trong lịch sử thời gian, đến việc tin nhận Thiên Chúa. Có con người là có văn hoá, văn hoá ấy từ khai nguyên đã được ướp trong tình thương của Thiên Chúa, qua việc sáng tạo nên con người. Người Việt nam lấy tình yêu thương làm gốc, cái gốc ấy là gia đình, một gia đình có ông, có bà, có cha, có mẹ, có anh, có chị có em, có chính mình, có thể diễn tả gia đình Thiên Chúa Ba Ngôi là có Thiên Chúa là Cha, có Ngôi Hai là Con, và Chúa Thánh Thần là Tình Yêu. Xây dựng gia đình đức tin là xây dựng gia đình văn hoá bằng chất liệu tình yêu.

Cũng chẳng có văn hoá thuần tuý: Con người là chủ nhân của nền văn hoá có thể khai sinh, phát triển hay phá huỷ đi nền văn hoá ấy. Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô có nói tới một cái nền văn hoá trong thời đại mới, đó là “nền văn minh sự chết”.   “Nền văn minh sự chết” được khai sinh bởi con người khi con người từ chối lẫn nhau. Cái từ chối lạnh lùng, khắc nghiệt nhất, là tình cảnh giữa các gia đình: li dị, phá thai. Một nền văn minh tẩy chay từ giữa các gia đình làm đảo lộn truyền thống: “thờ cha, kính mẹ”, từ khi cha mẹ giết hại con cái ngay từ phôi thai và gia đình không còn là mái ấm để con trẻ được lớn lên trong yêu thương. Khoa tâm lý chứng minh rằng, phần lớn tính cách của con người được hình thành trong thời thơ ấu. Thời thơ ấu của con trẻ được cưu mang trong một gia đình đổ gẫy, giết hại… thì cũng tạo nên một “nền văn minh sự chết” sau này trong tương lai. “Nền văn minh sự chết” không những tiêu diệt sự sống thể lý của con người mà còn phá huỷ niềm tin vào Thiên Chúa. Sự phá vỡ này dẫn con người đến một vực thẳm đau khổ và chết chóc.

Giữ lấy gia đình là giữ lấy niềm tin. Những nguy cơ của “văn minh hưởng thụ” đang đe doạ “Văn hoá tình thương” giữa gia đình, đẩy gia đình vào “văn minh sự chết” là có thật. Nên thế, viết những suy nghĩ này cũng muốn vọng lại niềm ước mongcủa tổ tiên: “giấy rách xin giữ lấy lề”, để có gì lưu lại là truyền thống.

Tân Hoà, Mùa Vọng 2001

Lm Giuse Hòang Kim Toan