Tro bụi làm nên Văn hóa:

Là tro bụi, nhưng không như loài tro bụi thiên nhiên, con người về với tro bụi còn làm nên những dòng văn hóa. Sở dĩ, người ta học biết được nhiều loại văn hoá cổ xưa là nhờ vào những khai quật những lăng tẩm, mộ cổ.

Nhà mồ theo cách nói của người Tây Nguyên là biểu tượng sự sống ở nơi khác của người đã khuất. Không có một loại hình kiến trúc nào của người Tây Nguyên lại thu hút nhiều loại hình thức nghệ thuật như nhà mồ. Nhà mồ thông thường thì không lớn như ngôi nhà rông, đôi khi lớn hơn cái chòi hoặc bé hơn thế, nhưng cấu trúc của nhà mồ lại là một công trình nhiều nghê thuật hơn hết bao gồm các tượng gỗ, các cột trang trí cao thấp khác nhau, những mẫu gỗ được ghi khắc, chạm trổ công phu, những bức hoạ trên nóc. Tất cả các kích cỡ cấu trúc nhà mồ đều lấy theo kich thước chuẩn mực con người. Tuy cấu trúc công phu nhưng sau lễ bỏ mả nhà mồ cũng chịu cảnh trơ vơ, phai tàn dần theo năm tháng.

“Nho giáo với nguyên tắc hàng đầu trong lối sống cổ nhân, theo lời dạy của Khổng Tử, là Lễ, có nghĩa là “khuôn phép” hay “nghi thức khả kính”. Lễ nguyên là những việc nói về các nghi lễ và các hiến tế đối với các bậc tổ phụ, những việc cử hành đầy tôn kính, cẩn trọng đến từng chi tiết và chu toàn từ đầu đến cuối. Điều cốt yếu của khuôn phép là đạo hiếu con cháu đối với cha mẹ và tổ tiên. Khổng Tử còn nhấn mạnh rằng, thái độ cung kính có thể thấm nhuần toàn bộ các hành vi: ta có thể thực hành khuôn phép trong đời sống thường ngày, hành xử những nghi thức và nghi lễ xứng hợp và bằng cách đó ta chuyển hoá mình thành người có nhân”[1].

Thời gian dành cho việc lễ là thời gian Kenosis, tách biệt khỏi cuộc sống ồn ào, tìm về ý nghĩa thiêng liêng của cuộc sống. Trong đạo hiếu, Kenosis là những giờ phút mặc niệm đối với người quá cố, được biểu hiện bằng những hành vi xá lạy, nhận ra mình là những người mang ơn với cuộc sống tổ tiên dành lại. Ý nghĩa này dẫn dắt con người trong đời sống, giữ họ khỏi lạc hướng, giúp họ biết lựa chọn những gì tốt đẹp và có giá trị vượt thời gian.