Từ tro bụi đến đạo hiếu.

Tro bụi mang cõi linh thiêng vào đời, vì con người vượt trên hết mọi loài, cùng là từ bụi tro nhưng con người trở về với bụi tro khác hẳn các loài khác ở chỗ trở về bụi tro linh thiêng. Một ngày kia, thân xác trở về bụi tro này sẽ chỗi dậy, hình hài hữu hạn này mang lấy hình hài vô hạn, xác hay chết này mặc lấy xác trường sinh bất tử, khí huyết này sẽ trở thành thần thiêng. Con người mất đi không là hết nhưng bước vào cõi thiêng, chính nơi cõi thiêng này mà hình thành nên đạo lý làm người, sống cho đáng sống, mỗi ngày là người hơn, mỗi ngày thấm nhuần linh thiêng hơn. Từ tro bụi đến đạo hiếu là một bước dài trong tạo dựng, chỉ có con người mới có thể đạt được, bởi vì con người ý thức nguồn cội và có lòng sùng kính.

Người Tây Nguyên không thờ kính ông bà tổ tiên, nhưng với văn hoá người Việt thì đạo hiếu là nền tảng căn bản. Người Việt tin rằng tổ tiên ông bà sau khi khuất vẫn sống chung trong một mái nhà cùng với con cháu đang sống. Niềm tin này giúp họ đừng làm gì sai quấy với tổ tiên.Từ đó, tang ma đối với người Việt là một điều hết sức hệ trọng trong vòng đời người. Không có hành vi thờ kính nào mà không có bài học luân lý hướng dẫn cuộc sống. Sở dĩ, hành vi thờ kính mang theo bài học luân lý là vì theo lẽ đất trời có nguồn có căn. Nguồn ấy là sự sống, căn ấy là lẽ sống. 

Đạo hiếu trên đất Việt có từ bao giờ? Đó là một câu hỏi ngược dòng tìm về nguồn cội ý thức tâm linh của người Việt. Cũng như những tộc người khác trên thế giới, người Việt đã tin rằng “vạn vật hữu linh”, mà hình thức thờ phổ biến nhất, sơ khai nhất là thờ các nhiên thần: Thần cây, thần núi, thần sông… Người ta thần thoại hoá các nhiên thần ấy theo sinh hoạt của con người, có khi theo thần dữ có khi theo thần lành. Từ giai đoạn nhiên thần đến nhân thần cũng rất gần gũi. Theo lối suy tư cụ thể cuả người Việt, nhân thần dễ gần gũi hơn nhiên thần dần dà các nhiên thần chỉ còn một số ít được thờ kính mà thay vào đó là các nhân thần. Khi việc thờ kính nhân thần phát triển thì cũng đồng thời con người lại hiểu hơn về sự liên lạc giữa người sống và người chết. Sự liên lạc ấy cho con người khám phá ra hơn về bản thân mình, những câu hỏi căn bản cũng tuần tự được đặt ra: con người từ đâu tới, đi đâu và sẽ về đâu? Những câu hỏi rất gần với nhân linh, nên người Việt tin rằng con người có hồn có vía. Khi một người chết thì xác trở về tro bụi nhưng hồn linh về lại cõi âm, vẫn sống và ở gần với những người thân. Người ở cõi âm vẫn cần có những công cụ làm việc như những người ở dương gian, quan niệm này được minh chứng qua việc người xưa chôn cất người chết cùng với những dụng cụ và những gì người qúa cố thường dùng.

Như vậy, từ khi con người bắt đầu chết, cũng là khi con người ý thức sự chết của con người khác với các loài khác, chết không phải là hết, chết là một ngưởng cửa đi vào những cõi huyền bí khác mà con người cố gắng tìm hiểu.