Tổ tiên

Tổ tiên đối với người Việt không chỉ dừng lại ở việc dòng dõi, nhưng phổ quát hơn nhiều. Tổ tiên có thể kể bao gồm những tổ nhà, tổ họ, tổ làng, tổ nghề, tổ nước… Vì thế, hình thức giỗ tổ có lẽ đến từ rất sớm, nằm sâu trong tâm thức của người Việt. Giỗ tổ, do đó là một hình thức tạ ơn, tạ ơn Trời, tạ ơn đất, tạ ơn nước, tạ ơn những người đã có công gầy dựng cho con cháu sự sống, cũng như hạnh phúc.

Nhắc ngày giỗ tổ Hùng Vương người Việt có câu:

“Dầu ai đi ngược về xuôi.

Nhớ ngày giỗ tổ mồng Mười tháng Ba”.

Nhắc ngày giỗ Vua Thục, trẩy hội Cổ Loa:

“Chết, bỏ con, bỏ cháu.

Sống, không bỏ Mồng Sáu Tháng Giêng”.

Nhớ bậc anh Hùng giữ nước, thì có:

“Ai ơi Mồng Chín tháng Tư.

Không đi Hội Gióng cũng hư mất đời”.

Hư đời có nghĩa là không nhờ tổ tiên, sống mà như đã chết. Sống thì gìn giữ những gì tổ tiên để lại, mà không đâu bằng hâm nóng tình tự hiếu đạo ấy trong những ngày giỗ Tổ. Quốc gia có Tổ quốc, làng có tổ làng, gia đình có tổ tiên, như người Việt vẫn nhắc con cháu: “Cây có cội, nước có nguồn”. Hiếu là đạo làm con trong gia đình, làm lễ tắc cho làng xã, làm nên truyền thống dân tộc.

Trong các tội hình sự của quốc gia, có tội bất hiếu là tội phải đi đày phương xa, thật sự không phải là sự lẫn lộn giữa luật hình sự và luân lý, nhưng luân lý của một dân tộc là kỷ cương để xây dựng một quốc gia. 

Dân tộc Việt nhờ “Hiếu đạo” mà trở thành những con người biết tạ ơn nhiều nhất chăng? Do đó khảo sát những đạo giáo hình thành trên đất Việt, ta thấy khi có một đạo lý xuất phát tại Việt Nam, người sáng lập luôn đề cao vị trí tạ ơn thành một giáo lý: Ví dụ Phật Giáo Hoà Hảo lớn mạnh tại An Giang, lấy “tứ ân” làm cơ sở phát triển, Cao Đài giáo thờ kính hết thảy những người có công dựng nước và giữ nước… Người Việt xưa ý thức tâm linh ở trong trình độ rất cao, thành kính không chỉ dừng lại ở việc cầu xin, nhưng phần lớn lòng thành kính ấy mang tâm tình tri ân. Tri ân ngay cả khi túng cực, để mong ngay nào đó “sau cơn mưa trời lại sáng”, con cháu có dư dả hơn để thực hành lễ bái cho xứng đáng hơn với tổ tiên. Theo nhận xét này, hiện nay chúng ta thấy, người Việt lúc nào cũng sẵn lòng góp vào xây dựng những ngôi nhà thờ chung của cộng đồng, có ít họ góp ít, không ai là không góp, góp để phần nào tri ân, tạ ơn với sự sống. Người Việt ít khi cầu lợi mà chỉ mong sự may lành đến với họ nhờ ân đức của tổ tiên.