Màu Trắng Khăn Tang

               Khi đến nghĩa trang, điều gây chú ý nhất là những vòng khăn tang trắng trên nhiều mái đầu. Trong thâm tâm tôi tự hỏi, màu khăn tang trắng ấy có ý nghĩa gì khi biểu lộ niềm tin. Thắp hương kinh nguyện cầu và để tâm suy nghĩ tìm lại ý nghĩa, tôi tìm ra một vài ý nghĩa, xin được chia sẻ:

Màu Trắng được nói nhiều trong Thánh Kinh: Nó biểu hiện hai nội dung chính yếu: Màu sự chết và màu sự sống. Giữa hai ý nghĩa đó còn có ý nghĩa màu của bản lề giữa sự sống và sự chết.

Màu trắng là màu của nguyên thủy, và cũng là màu của tổng hợp các màu. Khởi nguyên và cùng đích mang màu trắng, màu của tinh khôi và màu của chiếc áo đã được giặt lại trong máu Chiên Con. Màu trắng trong sách Khải Huyền nói đến như chiếc chìa khóa mở những cánh cửa huyền bí:

Màu trắng của chiếc áo ngày quang lâm:

Ngày quang lâm đầu tiên của vũ trụ là ngày Thiên Chúa dựng nên trời đất: Ngày Thiên Chúa hiện diện trong vùng Ánh sáng, ngày đầu tiên của vũ trụ. Màu trắng cũng là màu trong vùng ánh sáng: “Ngài quả là nguồn sống, nhờ ánh sáng của Ngài, chúng con được nhìn thấy ánh sáng” (Tv 36, 10). Thiên Chúa, Ngài là Ánh Sáng, Ánh sang của ngày đầu tạo dựng do chính Chúa chiếu giải vào hỗn mang và cũng chính là ánh sáng huy hòang của ngày huy hòang của hòan vũ.

Màu trắng: Theo từ ngữ “candidus”, tiếng Anh là “Candidat” có nghĩa là người dự tuyển. Theo nghĩa này: Người dự tuyển hoặc ứng sinh mặc áo màu trắng: Màu trắng đối với người dự tuyển báo trước hai điều quan trọng họ sẽ mặc lấy: Chết đi nơi chính mình và sống lại trong một tương quan khác, khi được cất nhắc vào trong một sứ vụ nào đó. Là màu của người dự tuyển, tức là màu của người sắp sửa thay đổi địa vị (những người dự tuyển vào các chức vụ trong công sở mũ quần áo màu trắng hay trong dịp thụ phong, khấn trong Dòng). Theo tự nhiên, quy luật của trời - đất. Trong văn hóa, việc quy cho mỗi phương trời có một màu, khi phần lớn các dân tộc thường cho màu trắng là màu của phương Đông và màu đen là phương Tây, tức là của hai đầu mút huyền bí, nơi Mặt Trời, thiên thể của tư duy thuộc ban ngày, mọc lên và lặn đi (coi như sinh ra và chết đi) hằng ngày. Trong hai trường hợp, màu trắng coi như một giá trị bản lề, nối hai đầu mút của đường chân trời dài vô tận. Màu trắng là màu của bước chuyển, theo ý nghĩa của những nghi thức chuyển tiếp: Màu hay được dùng trong các nghi thức, qua đó con người được chuyển hóa, theo sơ đồ kinh điển của mọi lễ thụ pháp: chết đi và sống lại . Trong nhiều nghi thức Kitô giáo khác nhau của cuộc đời, con người thường dùng màu trắng để biểu hiện: Thanh Tẩy - Rước Lễ lần đầu – Thêm Sức - Thụ phong – an táng - Phục sinh.

Sử dụng màu trong tang lễ của Phương Đông và Phương Tây có biểu hiện quan niệm:

Màu trắng biểu hiện sự chết: Khăn tang sở dĩ có khăn màu Đen nhắc nhở ý nghĩa về điểm kết thúc chung cuộc. Có những đêm không có ánh trăng, đêm mang màu đen thẫm, màu của đêm tối biểu hiện sự tan rã giống như giai đọan hạt giống đang chết đi. Biểu hiện này không mang màu sắc thất vọng nhưng hướng về một ánh bình minh mới. Màu của đêm nghỉ ngơi dưỡng sức. Màu của thời gian cuộn chảy về phía bình minh. Màu đen trong chiếc áo tang lễ vừa mang vẻ huyền bí vừa đánh thức một hy vọng của ngày phía trước. Chết không là khép lại mọi hy vọng nhưng nó là giai đọan cần thiết để sinh hạ. Như hành trình của đời sống con người, trước khi sinh ra, thai nhi nằm trong bụng người mẹ cưu mang, nơi ấy không có ánh sáng, chỉ có đêm đen vây phủ. Đêm đen trong cung lòng người mẹ là đêm của thể lý, nhưng đêm của tâm thức là đêm hình thành từ phôi thai đền trọn vẹn hình hài để được sinh ra. Như vậy, ý nghĩa của Đêm không phải thời gian chết mà đêm hướng về ngày sinh hạ. Cũng thế, con người khi chết đi, khi tấm ván quan tài cuối cùng được khép lại, một màu đen che khuất mặt người lần nữa được chôn xuống đất hay qua lò lửa thiêu. Đây cũng biểu hiện một lần nữa cưu mang để được sinh lại. Lần sinh lại này đầy bất ngờ vì chưa ai đã từng kinh nghiệm khi chưa qua sự chết.

Có những đêm, đêm không còn mặt trời nhưng đêm có ánh trăng. Ánh Trăng ban đêm mang màu trắng, màu trắng của phương Tây là màu trắng mờ của cái chết, làm tiêu tan con người và đưa về thế giới thuộc mặt trăng, lạnh lẽo và âm tính, đưa dẫn tới sự trống vắng của ban đêm, khi mà ý thức và mọi sắc màu ban ngày đều tan biến. Người Tây Phương dùng màu Đen trong tang lễ với ý nghĩa sự chết là một tan biến, màu của đêm tối, kết thúc ngày của ánh sáng nhưng vẫn còn mối hy vọng nhờ ánh sáng của mặt trăng. Ánh trăng mờ trắng chiếc khăn tang gợi nhớ lại thời gian nguyên thủy của ngày sắp tinh khôi, hướng về ánh sáng nên cũng trắng dần lên để rạng tỏ niềm hy vọng. Con người là một động vật vượt xa mọi tạo vật khác chính là nhờ niềm hy vọng và biết hy vọng. Không quan niệm nổi ánh sáng của một ngày mới sau cùng của ngày mới, ngày không còn đêm mà cũng chẳng cần ánh sáng mặt trời hay ánh trăng ban đêm. Con người xây dựng trên cơ sở đó để hình thành triết học và tôn giáo để tìm căn nguyên sự sống và sự chết.

Màu Trắng màu sự phục sinh: Màu trắng của phương Đông là màu của sự quay về, đó là màu trắng lúc rạng đông, khi bầu trời hiện ra, còn chưa có màu sắc. Đêm tối lùi bước dành cho ánh sáng, đêm của trăng thanh cũng là đêm ươm mầm chờ đợi bình minh, đêm của những thời khắc chờ đợi đón bình minh. Đối với người Phương Đông chết không có gì đáng sợ, chết là một con đường trở về, “Sống thác, tử quy”. Trở về với nguồn cội của ánh sáng và bước sang một ngày mới. Như vậy, đêm là thời gian tích lũy năng lượng, đêm là thời gian nghỉ ngơi dưỡng sức và chết là thời gian của những tich lũy ấy, người ta hay nói “về nơi an nghỉ” với những ý nghĩa đặc biệt ấy.  

Hai quan niệm Đông và Tây gặp nhau ở giữa bản lề của màu trắng. Tây phương quan niệm về ánh trắng mờ đục của ánh trăng có chiều hướng từ ánh sáng ngày mặt trời huy hòang đi xuống ánh sáng mờ đục của mặt trăng. Đông phương lấy ánh sáng bình minh làm biểu tượng, tiếp nối từ ánh trăng mờ đục của ánh trăng bứơc vào ánh sáng của ngày mới. Giữa hai việc quan sát tự nhiên đó, hai chiều hướng Đông Tây, giữa hai thời điểm này, bản thân hai sắc độ của màu trắng đều rỗng không, lơ lửng giữa cái có và cái không, giữa mặt trăng và mặt trời, nằm giữa hai đầu cạnh của thiêng liêng. Mặt trời mọc rồi lặn, ngày này qua ngày khác, sinh tử, tử sinh, quy trình quay vòng khiến người Đông Phương nghĩ đến vòng bánh xe luân hồi và hình tượng con rắn cắn đuôi mình. Người Tây Phương lấy ánh trăng ban đêm cũng nhìn vào trong vào bóng màn đêm bí mật ấy theo đường khám phá, mạo hiểm, bước xuyên qua bóng đêm đi tìm sự thật. Hai chiều kích khám phá nội tại và ngoại tại gặp nhau ở điểm giáp tuyến giữa đêm và ngày, Đông phương gọi cõi ấy là cõi vô họăc cõi sắc sắc không không, Tây Phương quan niệm chốn ấy là cõi cực lạc không còn đau khổ, không còn chết. Người Đông Phương tìm về chốn không không, người Tây Phương tìm về chốn hiện hữu vô hình.

Họa sĩ W. Kandinsky, đã phát biểu: “Màu trắng mà người ta thường coi là vô sắc, giống như một biểu tượng về một thế giới, trong đó mọi màu sắc, là thuộc tính của những thực thể vật chất, đều tan biến.  Màu trắng, nó động đến tâm hồn chúng ta như là trạng thái yên lặng tuyệt đối ... Trạng thái yên lặng này không phải là trạng thái chết mà chứa chan những khả năng sống động... Đó là dạng hư vô chứa đầy niềm vui trẻ trung,  một dạng hư vô đi trước mọi sự đời, trước mọi cuộc khởi thủy. Có lẽ vào những ngày trong thời kỳ băng hà, mặt đất trắng toát và lạnh lẽo đã âm vang lên như vậy. Thực không thể nào mô tả hay hơn nữa cảnh rạng đông, mà lại không gọi đến tên nó”.

Dịch học của Đông Phương phát biểu: Sinh rồi lại sinh, mọi vật đều sinh mãi không ngừng. quy trình sinh hạ này đi qua bến bờ của sự chết làm nên một quan niệm về vòng tròn : Sinh - Tử. Trong mọi tư duy biểu trưng, cái chết đi trước sự sống, sinh ra tức là tái sinh. Từ đó, ngay ban đầu màu trắng là màu của cảnh chết chóc, tang tóc.

Theo ý nghĩa này, nếu thuộc Phương Đông thì màu trắng không phải màu của mặt trời. Đó không phải là màu ánh bình minh mà là màu lúc tảng sáng, ở thời điểm hoàn toàn trống rỗng, ở giữa đêm và ngày, khi mà thế giới giấc mơ còn bao phủ hết mọi thực tại: Con người bị ức chế, do đó, lơ lững giữa một màu trắng rỗng không bị động.

Tại châu Phi, trong nghi thức thụ pháp, các thiếu niên trong thời gian ẩn cư, là thời gian tách biệt cộng đồng xã hội, họ thường dùng màu trắng xoa khắp thân thể. Sau thời kỳ kenosis, họ trở về cộng đồng và dùng màu đỏ thay thế màu trắng, chứng minh thời kỳ thụ pháp đã mãn và bước vào giai đọan trưởng thành.  

Trong đạo Phật Nhật Bản, vòng hào quang màu trắng và bông sen trắng được gần liên với nắm tay tri thức của đức Phật Đại Giác, đối lập với màu đỏ và với động tác quán tưởng.

Màu trắng, hào quang sáng chói trên đầu các thánh nhân trong Kitô giáo, biểu thị vòng tròn ánh sáng tiếp nhận từ nơi Thiên Chúa, họ đã được tắm trong máu Chiên Con, và tiến bước vào trong Ánh Sáng đích thực. Vùng ánh sáng trên đầu biểu thị, họ sẽ không còn nhờ đến ánh sáng của mặt trời hay mặt trăng vì chính Thiên Chúa là ánh sáng chiếu soi họ.

Cứu độ không phải là việc tìm lại thiên đường đánh mất, mà là đưa từ tình trạng thiên đường đánh mất về trong gia đình của Thiên Chúa. Đây là một sứ điệp mới lạ của Thiên Chúa. Thiên đường thưở ban đầu là một thiên đường được những đặc ân, nhưng chưa phải là tình trạng cuối cùng vì nơi đó Thiên Chúa còn cách xa với nhân loại, bằng chứng là: “Nghe thấy tiếng Đức Chúa là Thiên Chúa đi dạo trong vườn lúc gió thổi trong ngày, con người và vợ mình trốn vào giữa cây cối trong vườn, để khỏi giáp mặt ĐỨC CHÚA là Thiên Chúa” (St 3, 9). Nơi gia đình của Thiên Chúa mới thực sự là thiên đường cuối cùng, con người có mặt trong gia đình Thiên Chúa, nhờ Đức Kitô và trong Đức Kitô. Cứu độ không là đưa về trạng thái ban đầu mà còn là vượt xa mọi ước mong, Kinh Tiền Tụng còn nhắc đến lời tạ ơn: “Thiên Chúa đã sáng tạo nên con người cách tài tình Người còn tái tạo cách kỳ diệu hơn nữa”. Đó là bằng chứng cho thấy, từ ước mơ hòan nguyên, trở về của nhân loại Thiên Chúa đã cho  đạt đến đích ngoài vòng ước mơ.

Giải mã cuộc biến hình theo chiều kích của ánh sáng Khải Huyền, chúng ta gặp thấy điều thú vị: Đức Giêsu gọi Phêrô, Giacôbê và Gioan và dẫn lên một ngọn núi cao. Và Ngài đã thay  mình đổi dạng trước mắt họ, y phục trên thình  ngài rực sáng một màu  trắng mà không một thợ nào trên đời này có thể làm  cho trắng được đến như vậy. Elia cùng với Môise hiện ra trước mặt họ và ca hai vị đã đàm đạo với Chúa.

- Elia là chủ nhân của bản nguyên sống được tượng trưng bằng lửa, người có màu đỏ (Cái chết của Elia đi vào cõi bất tử vì ông được diễn tả tiến về sự chết bằng chiếc xa mã lửa). Trong nhãn quan của ngày quang lâm, sách Khải Huyền nhắc tới: Con chiên mở ấn[1], Các ấn mở ra những diệu kỳ của ngày mới được ló rạng: Ánh sáng như vầng lửa đỏ, báo trước một cuộc thanh luyện cần thiết: Mọi người trong nhân loại để hiện diện trong ánh sáng huy hòang của Thiên Chúa đều trở nên trắng tinh vẹn tòan, nhờ thời gian thanh luyện trong lửa. Trong Ánh Sáng của Thiên Chúa chúng con nhìn thấy Ánh Sáng của Ngài.

 -   Con ngựa trắng: Con ngựa này có dấu vết thần thoại Hy Lạp, con ngựa chở thần Apollon đi vào sự chết. Con người đi ngang qua sự chết để sinh lại trong một cuộc sinh hạ mới.

-  Con ngựa xám: Màu xám của sự chết chóc, nhiều nền văn hóa dùng hình ảnh con ngựa xám để nói đến thời gian hòanh hành của thần chết.

- Con tuấn mã mặt trời: Theo các nền văn hóa, quy luật đêm – ngày nối tiếp đuổi nhau, nhanh như vó chân ngựa. Con ngựa chạy qua sống và chết, chết và sống từng ngày, cuộc vượt qua cần thiết để hòan thành những bước chạy cuối cùng vào sự sống.

Màu trắng nguyên sơ và màu trắng cùng tận là một vượt bực của màu sắc. Trong màu trắng sau khi tẩy rửa trong Máu Chiên Con, màu trắng ấy không bao giờ bị hoen ố nữa. Màu trắng không do ánh mặt trời cũng chẳng do con người làm nên, màu trắng này được Con Thiên Chúa làm và con người nhờ chiếc áo trắng ấy vào dự tiệc vui muôn đời của Hòang Tử Bình An.

Lm. Giuse Hòang Kim Toan