Cái giếng đầu làng.

Giếng nước, một văn hóa chung cho nhiều dân tộc, những giếng nước nối linh thiêng vào đời mang theo hình ảnh của ba cấp vũ trụ. Đất - Nước - Trời. Ba cấp liên kết để mang lại sự sống, theo G. Champeaux, giếng nước là một tiểu vũ trụ: “Nó thông với nơi ở của người chết, đó là chiều sâu của lóng đất; tiếng vang từ đáy giếng dội lên, những ánh phản xạ lóng lánh từ mặt nước dưới sâu làm tăng thêm vẻ kỳ bí. Nhìn từ dười lên cái giếng giống như kính thiên văn khổng lồ, chĩa từ lòng đất đến thiên cực. Phức hệ đó thực hiện những bước giải thoát nối liền với ba tầng thế giới bên trên”

Giếng nước tượng trưng cho sự phong phú dồi dào trong thiên nhiên. Những nơi khô cạn, những ốc đảo xanh tươi giữa hoang mạc cho thấy rõ nét nhất hình ảnh cái giếng mang lại sự sống. Đối với người Do Thái xưa, cái giếng là gia sản phép mầu của tổ tiên để lại, ở đó người ta kín nước để duy trì sự sống. Nhiều nơi người ta cũng sát hại nhau để chiếm lĩnh cái giếng nước.

Giếng nước mang trong nó sự bí mật kỳ diệu của sự sống, giếng cạn là một nguy cơ với sự sống còn của một ốc đảo trong sa mạc, người xưa tin rằng giếng nước cần được nối với sự sống thần linh để duy trì sự sống hiện tại. Tại các vùng viễn Đông giếng nước là nơi âm phủ, một vực thẳm hãi hùng.

Trong Kinh Dịch quẻ kép số 48 gọi là giếng, biểu lộ một giếng nước đấy tràn không bị che đậy để diễn tả một tâm hồn chân thật, thẳng thắn và tựơng trưng cho sự hạnh phúc. Theo dominique Zahan, giếng nước biểu lộ một tri thức, người Bambara xem cái giếng trong đời sống tinh thần là một biểu tượng tri thức, bờ giếng là sự bí mật, lòng giếng là sự im lặng. chiều sâu của im lặng này là một sự trút bỏ hết tất cả bợn nhơ để mang lấy tinh anh của tư tưởng, dũng lực của giai đọan siêu linh, tự chủ trong hành động, lời nói bị chìm theo và tan ra trong chính nó.

Giếng sâu biểu trưng cho sự hiểu biết tường tận, trong tác phẩm Chiêm tưởng cao siêu của Victor Hugo, G. Durand dẫn đọan: “Điều phi thường đó là ở trong chính mình mà nhìn ra bên ngoài. Tấm gương sâu tối nằm trong con người. Chỗ đó là nơi tranh tối tranh sáng đáng sợ. Khi chúng ta nhìn sâu xuống giếng ấy, ở vực sâu xa thẳm trong một cái vòng tròn chật hẹp, chúng ta nhận ra cả một thế giới mênh mông.

Trong cách nhận diện ra cái giếng, người ta cũng liên hệ chính cái giếng ấy biểu lộ chiều sâu của con người. Con người có lòng sâu không dò tới, những vực sâu thẳm của sự giao tranh giữa ánh sáng và bóng tối, những vực sâu thẳm mà con người không đến được, như chính Augustin diễn tả: “Thiên Chúa sâu thẳm hơn sự thẳm sâu của con”. Nơi đó, con người hòan toàn bất ngờ một khi chạm tới.

Nói đến cái giếng tại Việt Nam , những cái giếng làm nên văn hóa cộng đồng từ những người phụ nữ làm công việc thường ngày bên giếng nước, có tín hiệu nên buồn hay vui?

Ở Bắc Bộ, khác với các làng Nam Bộ người ta thường sống dọc bờ sông nên ít khi cần có giếng, từ nước sinh hoạt cho đến nước dùng để nấu ăn tất cả đều được kín múc từ dòng sông, các làng Bắc Bộ ít sông hoặc có những sông lớn thường lũ lớn mỗi năm tràn về quét sạch nên cũng ít ai cư ngụ ven sông. Thường các làng Bắc Bộ họ dùng cái ao đầu làng hoặc đào một cái giếng lớn trong làng để lấy nước sinh hoạt ở đó.

Do ảnh hưởng của Trung Hoa Đình nơi tụ họp mọi người, dần dần trở thành nơi quy tụ dành riêng cho đàn ông, phụ nữ bị đẩy ra ngoài quần tụ tại bến nước, nếu là nơi có dòng sông chảy qua, hoặc bờ ao hoặc nơi giếng nơi không có sông chảy.

Cái Đình nơi tụ họp những người đàn ông, cái giếng nơi quần tụ của phụ nữ, nên cũng là nơi thông tin nhanh nhất những tin tức trong làng, là nơi trao đổi mua bán thuận tiện, cũng là nơi gặp gỡ giữa các gia đình.

Thế nhưng, ngay tại cái Đình hay cái giếng nước ấy lại cũng bao điều xấu được bới móc ra. Bao tiếng lành hay dữ được điều khiển bằng dư luận bên giếng nước hay cái Đình, từ nơi đó người ta được nở mặt hay bị khinh chê.

Từ cái ăn gì hay mặc gì đều là những thước đo giàu nghèo của một gia đình bên giếng nước, nơi đó, người ta khó giấu nổi những riêng tư. Cuộc sống trở nên chật hẹp giữa trời rộng, con người trở nên bẩn hơn khi đến tắm giặt… Nước đã bị ô nhiễm.

Một số gia đình muốn sống tách biệt riêng tư hơn, người ta khai thác nguồn nước tại nhà, hoặc đào giếng tư, hoặc có ao riêng. Tách biệt khỏi cộng đồng bằng cách rời khỏi cái giếng chung, để có những cái giếng riêng, người ta bắt đầu mang nặng tư tưởng chiếm hữu, sự chiếm hữu của một số người đã đẩy nhiều người vào chỗ không có mảnh đất riêng để cư trú, hình thành những tầng lớp người giàu nghèo rõ rệt trong làng.

Cái Đình, Cái giếng, nơi đó đề cao cái chung, nhưng một cái chung quá đáng khi nó soi mói cả những riêng tư, thầm kín, làm đổ vỡ biết bao mối tương quan con người với con người, con người với xã hội.

Không biết có phải là đằng sau cái Đình và cái giếng đó mà người Việt có những tính xấu từ lâu đời tồn tại không?

Khi người Việt thích chỉ trích nhau hơn là cộng tác, thích soi mói hơn là tìm kiếm chân lý, thích dư luận hơn là lắng nghe tiếng nói của cá nhân? Chuyện đầu làng, từ giếng nước đến cái đình, người ta vui thích khi nói xấu nhau, lăng mạ, hạ nhục nhau, người ta tranh giành nhau: “Một miếng giữa làng”. Cái giếng bị biến dạng bởi những cái xấu.

Và cái xấu lâu đời vẫn tồn tại, ngay cả khi cái giếng không còn nhiều trên thực tế, vì ngày nay đã có nguồn nước đến từng nhà, người ta vẫn còn khơi những cái giếng ấy lại khi tụ năm tụ bảy, khi người ta khai thác cái giếng ở Internet, xây những cái Đình bằng việc mở những website, đào những cái giếng để tụ tập bới xấu, đả phá lẫn nhau… Phải chăng đó là những tiếng nói để xây dựng, để khơi những dòng nước sự sống? Sự vẩn đục đã làm cho cái giếng trở nên nguồn chết chóc, đầu độc cả một hồn dân tộc vốn hiếu hòa.

Biểu trưng của cái giếng là nơi mang nguồn sức sống cho cả làng, nước để uống, để nấu ăn, để tắm rửa, làm sạch. Nguồn nước ấy cần được khơi trong mỗi năm để giữ gìn sức khoẻ cho cả làng, cũng cần khơi trong để nối lại những giao tiếp.

Khi Đức Giêsu đến bờ giếng Giacóp gặp người phụ nữ Samari, Chúa Giêsu biết quá khứ của người phụ nữ đến giếng kín nước. Cái quá khứ chẳng tốt lành gì mấy bên những cái giếng làng, nơi con người đã sát hại nhau trong danh dự, phẩm giá, Ngài hứa ban nguồn nước mới. Xin cho chúng con nguồn nước mới ấy để khơi lại nguồn giếng hiệp thông, chia sẻ, mang sức sống dồi dào.

Lm Giuse Hoàng Kim Toan