Bát hương là một vật linh thiêng nhất trong gia đ́nh của người Việt. Bát hương tự nó không là ǵ, nhưng trở nên ư nghĩa khi nó là vật thể qua đó người Việt tỏ ḷng tri ân với tổ tiên.
Tín ngưỡng thờ kính tổ tiên, có khi được thu gọn rất nhỏ, mà gia đ́nh nghèo đến cỡ nào cũng có thể có. Một chiếc chén ăn cơm c̣n nguyên lành, chứa trong đó lưng bát gạo, và có thể trở thành bát hương, để rồi trầm tư cắm trên đó vài nén nhang tỏ ḷng thành kính.
Bát hương là chiếc bát đẹp nhất trong gia đ́nh nghèo có được để bày tỏ ḷng tri ân tổ tiên. Hành vi này cao đẹp biết bao, nó diễn tả bao điều suy tư trầm mặc trong cuộc sống: Chẳng phải v́ nghèo mà oán trách tổ tiên, chẳng v́ nghèo mà quên tiên tổ. Đă không trách cứ, đă không bao giờ để bát hương nguội lạnh, họ c̣n thành kính trước bát hương ấy để tri ân tổ tiên. Có h́nh ảnh nào đẹp hơn thế, cái bát hương không đẹp về h́nh thể, bởi v́ thậm ch́ không có cái bát hương vẫn có thể lầy một mẩu bẹ chuối, vẫn có thể lấy một ống tre thay thế cho bát hương ấy. Nó đẹp bởi v́ tấm ḷng của con cháu đối với tiên tổ, nó đẹp bởi v́ dẫu cho nghèo vẫn giữ được sạch, dẫu rách vẫn giữ cho thơm cho nét gia phong mà tiên tổ để lại.
Bát hương một vật thể tầm thường nhưng không bao giờ tầm thường đối với con người có tấm ḷng và cuộc sống điều quan trọng tiên tổ để lại cho họ là “sống trên đời cần có một tấm ḷng”. Bao nhiêu giá trị của cuộc sống này có tấm ḷng đă hoá vàng, trở nên những điều cao quư. Có tấm ḷng nên yêu thương hết mọi sự kể cả những lúc nghèo túng nhất, gian khổ nhất. Họ được nung nấu bằng tinh thần yêu thương của cha ông, có yêu thương mới có hy sinh. Hy sinh như một hiến lễ mà truyền cho con cháu họ cái đức của thanh sạch, cái phúc của ḷng thanh.
Cần có một tấm ḷng nên không
màu mè rực rỡ, chân thật và đơn sơ như
h́nh ảnh người chân quê, mộc mạc và chất
phác như cuộc đời chân lấm tay bùn. Chiếc bát
hương b́nh dị mà cả tấm ḷng thành kính,
chỉ cần một bát hương mà có khi biểu
hiện cả một chiều sâu tín ngưỡng. Họ
không cách xa tiên tổ với hai cơi âm dương, như
trong thực và như huyền ảo của bát hương
và hương khói hoà quyện cơi tâm linh.
Thắp nén nhang lên, con người lúc ấy là lúc sống thành thực nhất, đắm ch́m nhất trong ḷng hoài nhớ công phúc của tiên tổ. Nén hương nói lên ḷng thanh, biểu hiện ư hướng muốn sông trong sạch. Nó không là bản văn nhưng nó lại là bài học thiết thực nhất để dạy những bài học luân lư cao siêu.
Ta có thể quên bát hương - nén hương ấy khi ta giàu có, nhưng bao giờ t́nh cờ gặp vẫn nao nao một t́nh tự, vẫn gợi nhớ biết bao điều ngày xưa ông, bà, cha, mẹ dạy bảo. Rồi lại trở về với nguồn cội của ḿnh thắp lên một nén hương và cắm vào trong bát để hâm nóng ḷng trí không nguôi nhớ về tiên tổ, nhớ bao lời khuyên dạy, nhớ bao ngày ấu thơ được nghe chuyện cổ tích bắt đầu bằng câu: “ngày xưa có mẹ”, “ngày xưa có ba”.
Chiếc bát hương của một thời đang được thay thế bằng những chiếc lư đồng, những b́nh lắc xông hương dùng trong Phụng vụ, nhưng dù sao vẫn không thể xoá nhoà chiếc bát hương của ḷng thành kính thưở nào.
Thương lắm những h́nh ảnh quê hương mộc mạc!
Lm Giuse Ḥang Kim Toan