Mẫu
Thượng Thiên: Sáng tạo bầu trời và làm
chủ mây mưa, sấm chớp. Thờ Mẫu Thiên
ở Huế, có Chùa Thiên Mụ, Thiên Yana gốc Chăm.
Nhiều nhà có một bàn thờ gọi là bàn thờ Bà
Thiên.
Mẫu
Thượng Ngàn: Đặt trông coi miền rừng núi,
địa bàn của những dân tộc Thượng.
Mẫu thượng ngàn xuất thân từ
người trần, là con hay cháu Vua Hùng, có ḷng yêu
mến thiên nhiên, cây cỏ muông thú, người có phép
tiên có thể mang lại ấm no, hạnh phúc cho dân lành.
Từ đó hiển thánh và là mẫu bảo cho miền
cao và miền núi. Ở Tây nguyên, tục thờ Mẫu do
người Việt mang vào lại đồng nhất
Mẫu Thượng Ngàn với Âu Cơ - Mẹ Tiên, sau
khi từ biệt Bố Rồng - Lạc Long, đă mang theo
50 con lên núi, và Âu Cơ trở thành Mẫu Thượng
Ngàn cai quản vùng núi đồi. Bởi thế, các động
Sơn Trang ở các đền Tây Nguyên thường tái
hiện tích Lạc Long Quân. Có một truyền thuyết
khác, Mẫu Thượng Ngàn c̣n gọi là Bà Lâm Cung Thánh
Mẫu, theo thần tích là nàng La B́nh, con gái của
Tản Viên và Mỵ Nương.
Mẫu
Địa: Trông coi miền đất thuộc hạ
giới, theo hướng phát triển Âm – Dương,
Đất - Trời, th́ Mẫu Địa có nguồn
gốc nguyên thuỷ từ cặp phạm trù Âm – Dương.
Quan niệm về Mẹ - Cha, Đất Trời, là quan
niệm sơ khai khi con người đi t́m nguồn
gốc của ḿnh.
Mẫu Thoải. Huyền thoại Mẫu Thoải nhiều nơi khác nhau, tuy nhiên cũng có nét cơ bản. Đó là vị thần trị v́ sông nước, xuất thân từ ḍng dơi Long Vương, có nguồn gốc từ Thuỷ thần, ít nhiều có nguồn gốc từ người trần, gắn bó bó với t́nh tự dân tộc, vừa mang nét huyền thoại vừa mang nét lịch sử, trong đó có Tản Viên, Lạc Long Quân, Kinh Dương Vương.
Sự
kết hợp giữa Tam Toà Thánh Mẫu có sự đan
kết tư duy vũ trụ luận (Trời, đất,
nước), tư duy siêu h́nh (Thiên Thần, Sơn
Thần, và Thuỷ Thần) và tư duy lịch sử
(Lạc Long Quân, Âu Cơ, Hùng Vương). Những
cấu trúc này mang đậm nét sắc thái Việt