Thờ kính tổ tiên:

Hình thành một văn hoá từ việc chôn cất người chết, đôi khi các nhà nghiên cứu thường tự hỏi: “Thờ kính tổ tiên có phải chăng là một tôn giáo?”. Toan Ánh cho rằng: “thờ kính tổ tiên không phải là một tôn giáo, mà là lòng thành kính và biết ơn của con cháu với những người đã khuất”. Giáo sư Nguyễn đổng Chi thì phân vân “nó gần như một thứ tôn giáo” còn đối với Giáo sư Đặng Nghiêm Vạn thì khẳng định: “Đây là một tôn giáo chính thống của người Việt”. Ở dưới một góc cạnh nào nhìn nhận đi chăng nữa thì cũng hiểu rằng đó là đạo lý chung của tâm hồn Việt “Uống nước nhớ nguồn”.

Đạo lý: “Uống nước nhớ nguồn” làm nên những cốt lõi của lễ hội truyền thống. Ở mỗi tầm mức đều có những lễ hội riêng biệt: Quốc gia thì có lễ quốc tổ:

“Dù ai đi ngược về xuôi

Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba.”

Tổ của dân Việt không chỉ là cha mà đặc trưng là mẹ. Trong Đạo Mẫu :

“Tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ”. 

Ở làng thì có tổ làng:

“Trống làng nào, làng ấy đánh, thánh làng nào, làng ấy thờ”.

Ở mỗi nghề thì có tổ nghề làm nên truyền thống bách nghệ tổ sư.

“Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”

Ở mỗi nhà thì có tổ tiên, những người trong gia đình đã khuất.

“Tu đâu cho bằng tu nhà.

Thờ cha kính mẹ mới là đi tu”

Uống nước nhớ nguồn trở thành đạo lý, làm nên kỷ cương đạo hiếu là chiều dọc, xây dựng hiếu đễ là chiều ngang.

Thờ kính tổ tiên làm nên những tổ chức cộng đồng trong xã hội truyền thống. Một người sống trong xã hội xét theo chiều dọc và chiều ngang, nhìn nhận rằng “không ai là một ốc đảo”, người này đều có liên hệ với người kia, gần thì huyết thống xa thì làng nước. Huyết thống ở xa thì “bán họ hàng xa, mua láng giềng gần”. Mối liên hệ xa đi chăng nữa lại vẫn chung một tổ, bởi vậy xã hội ngày xưa, dựa vào yếu tố đó để xây dựng tổ chức Làng - Nước. Tổ chức làng - nước nhằm bảo vệ cộng đồng nhân sinh trước ngoại xâm và bảo đảm nghành nghề sinh sống.

 

 

 

11.             Từ đường.

Văn hoá từ đường cũng theo đạo hiếu mà phát triển, từ đường có thể là một gian trong gia đình, để việc tế lễ tổ tiên hằng ngày được tiến hành, từ đường có thể là một ngôi nhà tách biệt của tổ tiên để lại, hoặc do mua, dành cho dòng họ tế lễ dịp đầu xuân về, con cháu quy tụ về đây chúc tết ông bà, và các cháu được mừng thêm tuổi mới do tổ tiên ban phúc.

Thông thường từ đường là nhà riêng của người quá cố, ngôi nhà vẫn thuộc về tổ tiên, khi sống tổ tiên ở, khi mất trở thành nơi thờ tổ tiên, hiện diện qua biểu trưng của tấm bài vị. Dĩ nhiên từ đường không để trống, không ai ở, con cháu hoặc những người thừa kế ở trong ngôi nhà tổ tiên để lại. Nơi đặt bài vị của tổ tiên hoặc là gian giữa hoặc là gian bên trái cửa khi vào nhà, được phân cách với các gian khác bằng tấm màn che, được mở ra trong những ngày giỗ kỵ, và che lại trong lúc thường nhật. 

Từ đường là nơi họp mặt đại gia đình, mỗi khi giỗ tổ hoặc trình báo tổ tiên khi đám cưới hỏi những con cháu trong gia đình. Những chuyện vui buồn dường như đều có tổ tiên dự phần vào như khi đang còn sống. Đối với người Việt tuy âm dương cách trở nhưng cũng không hề xa cách. Bàn thờ gia tiên tại từ đường có bài vị của các cụ tổ được lám bằng gỗ táo (với ý nghĩa cây táo sống nghìn năm) ghi rõ tên tuổi của các vị tổ. Bài vị này không được quyền thay đổi cho đến khi đời thứ năm khuất bóng, đời cao nhất sẽ được đem chôn bài vị và các cấp còn lại tăng lên một bậc. Người Thái ở cao nguyên Bắc Việt chỉ thờ một đời gần nhất, người Nùng thì thờ đến ba đời, sang đời thứ tư thì được dời ra cửa ngõ hoặc trước nhà như vị thần gác cửa bảo vệ sự an toàn cho con cháu.

Với người Việt từ đường có thể là nơi đặt nhiều bài vị khác nhau, từ đời ông đến đời cha đời cháu… có khi đến năm đời. khi nhiều đời trải qua thì chính nơi từ đường này đã thấy phát sinh một nhánh mới, nhà thờ của nhánh họ không gọi là từ đường nữa mà thăng cấp gọi là nhà thờ họ.

Khác với Trung Hoa, người Việt không có thói quen chôn cất các bài vị. Trong thực tế, người ta chỉ giữ những bài vị của tổ tiên còn thấy ảnh hưởng nhiều trên con cháu, những người đang sống thực hành việc thờ kính tổ tiên.

Thường thì không nhiều họ có nhà thờ họ bởi chính những người con cháu phần lớn cũng nghèo khổ, đến nỗi cũng chưa có được một ngôi nhà riêng cho mình nữa.

12.             Bàn thờ.

Bàn thờ gia tiên được làm thành hai lớp, ngăn cách bởi tấm y môn che phủ . Lớp trong đặt long khám của thần chủ (hoặc ngai, hoặc ỷ tượng trưng cho ngôi vị của tổ tiên), một vật thờ gọi là tam sơn để đặt hộp trầu, chén rượu, ly nước, đĩa hoa quả. Lớp ngoài là hương án, trên đặt bình hương, đèn, ống hương, mâm bồng… Ngày thường tấm y môn vén lên, nhưng vào ngày lễ, sau khi khấn vái, y môn được thả xuống.

Trong tâm trí lúc nào tổ tiên dường như cũng đang sống dưới một mái nhà, ngay bên cạnh nên hầu như từ đường nào cũng có ngôi mộ tổ ở giữa khu vườn dưới những rặng cây cổ thụ hoặc vườn cây trái nếu đấy là nơi miệt vườn. Tổ tiên không xa cách nên từ đường lúc nào cũng ấm áp hương khói kính nhớ. Có nơi người xây mộ tổ theo tính cách bửu tháp, thường là nơi chùa chiền, nơi bửu tháp ấy là người lập nên chùa được mai táng. Thật là thiếu khi bửu tháp không có gốc cây cổ thụ, thường thì là gốc sứ trắng, một loại cây toả hương thơm hoa suốt bốn mùa, vững chãi đứng đó che bóng cho đàn con cháu. Khi nói về từ đường, những người con dường như nghe tiếng tổ tiên đang ở đó cầu chúc cho con cháu những năm tháng dài an khang hạnh phúc.

Khác với các nước Á Châu như Nhật bản đặt bàn thờ Thần Đạo (Shinto) ở nơi trang trọng nhất trong nhà, còn bàn thờ gia tiên ở gian phụ. Ở Hàn quốc, người ta chỉ lập bàn thờ và dán bài vị khi có việc cúng giỗ. Ở Việt Nam, bàn thờ gia tiên ở ngay gian giữa, ngay khi khách vào nhà đã thấy sự trang trọng của bàn thờ gia tiên, nếu là một người ý thức về tính trang trọng của dân tộc, trước khi vào câu chuyện với người trong nhà, người khách cần thắp ba nén hương để thờ kính tổ tiên của gia đình mình đến. Tại một số gia đình nếu cha mẹ mất sớm cả, người anh lớn trong nhà dù việc lớn hay việc gì nhỏ, hoặc cả việc lấy roi đánh các em mình để dạy chúng thì cũng thắp vài nén hương xin phép được thay quyền cha mẹ quyết định. Lễ giáo của một gia đình lấy khuôn phép từ bàn thờ gia tiên ấy mà sống. Ngày xưa không có khoa dạy luân lý, dạy phép đạo làm con, nhưng ở gia đình con trẻ học được rất nhiều lễ giáo nơi bàn thờ gia tiên, trong gia đình.

Bàn thờ gia tiên không nhất thiết trưng bày theo một quy tắc nhất định, tuỳ theo gia cảnh của mỗi nhà, thường thì có bài vị thay cho những tấm ảnh như bây giờ hay từ khi nghành ảnh ra đời và phổ biến. Bài vị hay linh vị, đôi khi bị hiểu lầm là một bùa chú, không phải vậy, bài vị là tấm thẻ ghi danh tánh của người đã khuất và ngày sinh, ngày tịch để nhắc nhở ngày giỗ kỵ. Bài vị biểu hiện sự hiện diện của người đã khuất trong gia đình, sự hiện diện linh thiêng của tổ tiên. Bên cạnh bài vị có bát hương, đĩa đèn, bình hoa, chén rượu, hộp trầu, mâm quả… chất liệu của các dụng cụ trên bàn thờ thường bằng gỗ hay bằng sành, sứ. Những gia đình giàu có hơn thì dùng bằng đồng, bộ tam sự (gồm đỉnh đồng làm bình cắm hương và hai con hạc đồng), trong bộ thờ có hạc là khi có ảnh hưởng của Phật giáo vào trong hiếu đạo (người Phật giáo tin rằng con hạc này sẽ chở người đã khuất về nhanh cõi Niết Bàn), bộ ngũ sự thì có thêm hai ống hương, bộ thất sự có thêm đôi đèn. Bàn thờ gia tiên của nghành trưởng thì trang trọng hơn nghành thứ, bàn thờ gia tiên của chị trưởng thì bài biện đẹp hơn của chị thứ.

Trách nhiệm thờ kính tổ tiên là bốn đời bao gồm: Cao, Tằng, Tổ, khảo (bao gồm cả các cụ bà), bên cạnh bàn thờ thường có có bức đại tự hay hoành phi, nội dung các bức này thường là:

“ Công đức bách niên duy,

Tử tôn vạn đại kiến”

13.             Lễ thức tang ma.

Lễ thức tang ma được coi là quan trọng nhất là để đưa ông bà hoặc cha mẹ vừa mất về gặp mặt tổ tiên và gia nhập vào các thứ bậc tổ tiên. Người vừa khuất được đặt bàn thờ riêng, cho đến khi giỗ đoạn tang. Sách “thọ mai gia lễ” ghi chép rất chi tiết những quy định về lễ tang, bao gồm các lễ như: lễ gia tân y, chúc khoáng, khiết xỉ, lễ phục hồn thiết hồn bạch, phạn hàm, tiểu liệm, đại liệm, nhập quan, thành phục, thiên cửu, yết tổ… sau lễ chôn cất có các lễ: Phản khốc, tế ngu, mở cửa mả, tốt khốc. quy định về tang phục và tang chế cũng được quy định rõ ràng, tuỳ theo người thọ tang liên quan với người quá cố. Sau càc lễ tang ma là các lễ giỗ cũng rất quan trọng ( 49 ngày, 100 ngày, 1 năm, 3 năm và hằng năm).

Lễ thức tang ma là phần thực hành quan trọng trong đời sống, bởi vì trong đó mang nhiều lòng ghi ơn, dần dà trở thành một nghi thức quan trọng của việc báo hiếu. Linh mục Cadìere trong khi nghiên cứ văn hóa Việt cũng thấy rằng: “Bổn phận lớn lao của mỗi thành viên gia đình và đặc biệt của con cái đó là chữ Hiếu, hiếu thảo với cha mẹ hay hiếu thảo với gia đình; tình cảm mãnh liệt ấy nối kết con cái với cha mẹ và mọi thành viên trong gia đình lại với nhau. Trọng tội của người con có thể mang là tội bất hiếu”. Khi coi bất hiếu là trọng tội, người dân Việt ai cũng muốn bày tỏ lòng hiếu thảo này cách mãnh liệt nhất và sinh ra những hình thức rườm ra tốn kém. Cũng tiếc thay, một gia đình ở làng quê, việc hơn thua nhau cũng ở chỗ: “ai hơn ai về lòng hiếu kính” mà sinh ra những điều xấu trong nghi thức tang ma, để lắm lúc đi đến việc quá trớn, như người ta thường chê bai: Lúc sống thì không cho ăn, lúc chết thì mới làm văn tế ruồi”. Nói về cỗ tiệc thì các vị thừa sai nhận xét: Cúng tế bao giờ cũng đi chung với tiệc tùng và cho rằng người Việt thích ăn uống rượu chè. Linh mục Cadière lập luận lại khác: “Hẳn rằng người Việt không phải là không thích ăn uống chè chén. một trong những trở lực mà các nhà thừa sai thường gặp là chuyện tiệc tùng sau những lễ nghi. Việc thờ kính tổ tiên, thần thánh bị lôi kéo vào bản chất tham ăn của bất cứ ai, đặc biệt người Việt. Cúng Hồn, cúng thần thì có nhiều tiệc tùng, riêng cúng Trời thì không”[9]. Linh mục Cadière nói suy cho cùng đây cũng là cách thức tiết kiệm khi dâng lễ vật cho tổ tiên hay thần linh hưởng dùng thì đến lượt con cháu bằng cách ăn để thiêu hủy đi những phần thức ăn. Như trên đã nói việc cỗ tiệc chỉ tệ hại ở chỗ khi nó trở thành việc đánh giá lòng hiếu thảo hay là hình thức khoe của mà nhiều người đã trở thành khốn đốn và nghèo hơn khi tổ chức những ngày giỗ kỵ tưởng nhớ tổ tiên. phải nói rằng bên cạnh thói tham ăn còn có thói tham danh vọng của người Việt vốn quanh năm: “bán lưng cho trời”.

14.             Thờ kính tổ tiên ngày nay.

Một vài số liệu:

Qua khảo sát hai đô thị lớn tại Hà Nội, Sài Gòn, và ba tỉnh vùng nông thôn Hà Tây, Hoà Bình và Cần Thơ, phiếu điều tra cho thấy một thực trạng thờ kính tổ tiên ngày nay:

100% gia đình có bàn thờ tổ tiên.

96, 75 % bàn thờ gia tiên được đặt nơi trang nghiêm nhất trong nhà.

95,85% những cặp vợ chồng nhớ ngày người thân mất để giỗ và cầu nguyện.

chăm nom mồ mả: Tại các vùng nông thôn là 100%, tại Hà Nội là 85%, Sài Gòn là 89%.

Hình thức cử hành ngày giỗ trong những năm chiến tranh thì giản đơn, nhưng nay đang hồi phục:

61% tại Sài Gòn, mời thầy tới gia đình cầu kinh tang lễ. 48 % tại Hà Nội, 4% tại Hà Tây, 3,13 tại Cần Thơ.

28,4% tại Sài Gòn gửi cốt tại Chùa, 28% tại Hà Nội, Hà tây 3%, Cần Thơ 1,56%.

Việc tu sửa những ngôi mộ tổ, quy tụ con cháu trong những ngày giỗ của tổ tiên để cầu nguyện: Hà Tây 91%, Hoà Bình 88,5%, Cần Thơ 86%, Hà Nời 27%, SàiGòn 18,4%. Tại các thành phố xem ra việc quy tụ trở nên khó hơn vì con cháu bận công việc làm.

Gia phả 13,5% tại Sàigòn, 15% tại Hà Nội, các gia đình có gia phả. Tiếp tục ghi chép gia phả thì khó khăn hơn 8% tại Hà Nội, 8,2% tại SàiGòn.

Tại làng Triều Khúc, Huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội: 84,4% người tin có linh hồn, 35,5% tin có ma, 95,5% gia đình quan tâm đến mồ mả, chọn giờ tốt xâu 88,8%, xem chân gà 60%, xem tướng số 22,2%, hầu đồng 2,2%.

8,9% gia đình có bàn thờ mẫu, 16% có cây hương thờ thổ thần, 31,1% có bàn thờ Phật, 40,2% có bàn thờ cố tổ, 92% gia đình có bàn thờ tổ tiên, 8% còn lại là những gia đình trẻ ngành thứ. Trên 60% gia đình có bàn thờ tổ tiên 4 đời, 33% gia đình thờ 5 đời.

47% gia đình thắp hương bàn thờ tổ tiên mỗi ngày. 53% gia đình thắp hương bàn thờ tổ tiên vào dịp tết, giỗ, sóc, vọng.

Việc thờ kính tổ tiên bắt nguồn từ việc uống nước nhớ nguồn 100% đồng ý.

Việc xây cất nhà thờ họ và tôn tạo mồ mả tổ tiên 96% cho là cần, 4% cho là không cần.

Các số liệu trên dựa vào khảo sát năm 1995, trong cuốn “thực trang văn hoá gia đình Việt Nam”, NXB Lao Động.

Vài số liệu tại Sài Gòn, đối với người Công giáo, Khảo sát năm 2002:

98% tại Sài Gòn, mời linh mục tới hoặc mang tới Nhà Thờ cầu nguyện cử hành lễ an táng cho người quá cố. Đặc biệt, theo lối sống cầu nguyện của người công giáo cử hành trang trọng các lễ an táng, cầu nguyện cho người quá cố, làm cho nhiều người lương dân thích được cử hành tang lễ theo người công giáo. Đó cũng là điểm son của người công giáo, ngay từ buổi đầu truyền giáo vào Việt Nam đến nay.

90,6% các gia đình Công giáo nhớ ngày giỗ và xin lễ cho tổ tiên.

88,5% gia đình công giáo chăm sóc mộ phần, một số còn lại do điều kiện con cháu lưu lạc nhiều phương xa và quên mất những mộ phần của tổ tiên.    

Chọn giờ tốt xấu để cử hành lễ an táng hoặc hạ huyệt:

Gia đình công giáo toàn tòng: 1,3%.

Gia Đình Công Giáo, có thành viên lương dân: 23,4%.

Gia phả của các gia đình công giáo còn lại 57,3%, tiếp tục ghi chép 23,2%.

 

15.             Nhận xét    

Truyền thống uống nước của người dân Việt trải qua nhiều thời kỳ và thay đổi nhiều về mặt kinh tế vẫn không phôi pha trong lòng dân tộc. Đang khi có chiều hướng tốt khi phục hồi nền nếp gia phong Hiếu đạo trên một diện rộng, nhất là từ sau những ngày mọi sinh hoạt và kinh tế khó khăn đã qua. Đây là dấu hiệu tốt của nền văn hoá Việt đang khi mở cửa đón tiếp khách nước ngoài vào Việt nam du lịch. Ở nhiều nơi đang hồi phục các lễ hội truyền thống của làng. Gia trị truyền thống lâu nay bị bỏ quên đã có dịp tốt được phục hồi, những người xưa vẫn còn đó chưa qua đi hết là nguồn nhân lực đáng kể để gợi nhớ cho con cháu những truyền thống quá vãng. Có nhiều cách thức giới trẻ ngày nay vẫn đang tìm về những nguồn nhân chứng để nghe và hiểu hơn từng sắc thái của dân tộc. Có nhiều đề tài nghiên cứu cách tốt hơn để bảo tồn và phát triển truyền thống trong văn hoá đương thời. Có nhiều nỗ lực từ nhiều phía khác nhau, từ các gia đình cho đến những cộng đồng lớn như giáo xứ, giáo phận và sự quan tâm của Hàng Giám Mục Việt Nam là những đóng góp tốt đẹp trong nền văn hoá bản địa.

Đang khi có nhiều di tích không còn hiện hữu nữa và những người xưa cũng đang ít dần đi, sự hồi phục các giá trị văn hoá này là một cấp bách trước nhiều vấn đề mới mở ra đối với thế giới. Việt nam đón nhận nhiều nền văn hoá khác nhau, nếu không duy trì và phát triển văn hoá cách sâu rộng hơn thì có thể rằng con cháu mai sau là người mất gốc.

Các vùng nông thôn ngày nay, các tổ chức xã hội kiểu xưa theo văn hoá làng xã cũng không còn nữa, những phương tiện sản xuất ngày càng cần ít nhân công hơn, số lao động vùng nông thôn thừa ra hàng năm, nếu tính cả nước trên 1 triệu, với những số  gia tăng hằng năm 90% là vào các thành phố lớn để tìm việc làm và 90% là độ tuổi thanh niên, như vậy một vấn đề khó khăn cũng mở ra đối với những người ưu tư về văn hoá. Các vùng nông thôn cũng có nhiều vấn đề khác đang phá vỡ mô hình văn hoá làng xã như: mua bán vợ cho người nước ngoài, mại dâm, rượu, ma tuý… Mô hình kinh tế nông thôn công nghiệp làm thặng dư lao động và rơi vào tình trạng nhàn rỗi, từ đó nhiều vấn đề về văn hoá không còn giá trị.  

Văn hoá có thể chịu ảnh hưởng của kinh tế về hai mặt: Mặt thứ nhất là văn hoá sẽ chịu sự biến đổi và biến mât nếu những giá trị truyền thống chỉ là để giới thiệu, phát triển cho ngành du lịch mà không có ý nghĩa trong cuộc sống. Mặt thứ hai giá trị kinh tế là một trợ giúp cho việc bảo tồn và phát triển nền văn hoá. Một thực trạng trong vấn đề hiện nay, khôi phục các giá trị văn hoá cổ xưa, thường về hướng thứ nhất thì dễ thực hiện hơn bởi vì dễ tập và đào luyện cho những đội đoàn trở thành chuyên nghiệp, nhưng văn hoá như vậy thôi là nền văn hoá đem ra biểu diễn chứ không là nền văn hoá chắt lọc từ cuộc sống. Hướng thứ hai khó giải quyết hơn, bởi vì cần nhiều nỗ lực từ mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng sống những giá trị văn hoá truyền thống một cách sâu đậm, mà vẫn không lạc hậu với văn hoá chung nhân loại. Trước những áp lực về kinh tế, những giá trị truyền thống xem ra dễ chỉ còn hình thức mà thiếu nội dung, văn hoá còn là cái phông sân khấu cho những loại nhạc Shock mà giới trẻ ngày nay ưa thích.

Có một sự lẫn lộn thật sự về từ ngữ hoặc cố tình lạm dụng khi dùng từ văn hoá để gán ghép vào trong những lối sống hoặc để kết án những ấn phẩm ngoài luồng kiểm soát, trong đó có cả những sách tốt dạy về đạo lý làm người cho ra người cũng bị xuyên tạc, người ta dùng từ ngữ: văn hoá đồi truỵ, văn hoá khiêu dâm, văn hoá hưởng thụ… Văn hoá không là tích tụ của những điều xấu mà đúng hơn chịu ảnh hưởng của lối sống văn minh hưởng thụ, kỹ thuật khiêu dâm, văn minh đồi truỵ. Sự lạm dụng từ ngữ làm biến dịch nhiều cách sống, cách suy nghĩ của người Việt hôm nay, ví dụ các thương trường lạm dụng từ ngữ : “khách hàng là thượng đế”, để chiêu dụ khách hàng và cuối cùng để móc túi của thượng đế. Từ “tươi mát” không dám dùng nữa để chỉ ngay cả khi dùng sự “tươi mát” cho tâm hồn, bởi các báo chí đã dùng để chỉ những điều xấu và xem ra cách hiểu phổ biến là như thế. Có những từ ngữ nghe ra thật kêu nhưng lại hoàn toàn bị trống rỗng nội dung theo những khuôn sáo mòn: một không, ba không, ba có, bốn diệt, năm làm… Thật là một hỗn loạn, thiếu trách nhiệm trong khi sử dụng ngôn từ.

Có quá nhiều sự suy thoái làm mất niềm tin nơi quần chúng, có quá nhiều bóng tối lẩn khuất trong ánh sáng, để những lựa chọn cá nhân luôn rơi vào bế tắc hoặc sai lầm hoặc chấp nhận sai lầm. Một gia đình, người vợ không còn đủ niềm tin vào sự chung thuỷ của người chồng nữa, vì những cám dỗ dục vọng của những bóng tối bên ngoài quá nhiều, quá dễ để sa chân vào những bóng tối. Nền văn minh du lịch chịu sự suy thoái của những loại “sex tours”, lối sống văn hoá bị bào mòn bởi những “mãi dâm”. Ý thức quần chúng chịu nhiều ảnh hưởng của những lối sống chạy theo đam mê dục vọng. Tài chánh chi phối và làm tiêu tan nhiều giá trị văn hoá từ trong phôi thai của gia đình, con cái kiện cha mẹ để hưởng phần hồi môn, cha mẹ bỏ rơi con cái vì những đam mê của cá nhân… Những cộng đoàn cũng đang rơi vào tình trạng bị tài chánh chi phối, những cuộc quyên góp xem ra quá nhiều, những hình thức mỵ dân xem ra cũng quá nhiễu.

Như vậy cần có một cứu cánh, cần có một giá trị của nền văn hoá vừa bảo đảm cho sự phát triển nền văn hoá trần thế của từng dân tộc mà vừa phát triển cách bền vững cho tương lai dài, ở đây tôi xin gọi mạo muội ấy là nền “văn hoá ra khỏi mồ”  bắt đầu từ  Đức Giêsu lịch sử, một con ngừơi – Chúa - đã chết và đã sống lại – ra khỏi mồ