Ngôi mồ - Sự phát triển tâm linh.

Theo sự phát triển, niềm tin cũng có sự tiệm tiến, mà sự phát lộ ra bên ngoài là những dấu chứng đề thấy bước tiến của niềm tin.

Niềm tin nguyên thủy từ nấm mộ và cây trụ đá: Có hai hướng phát triển, bình dân và bác học.

Đối với người bình dân:

Nói đến tín ngưỡng phồn thực sợ rằng sẽ mất ý nhị chăng? Nếu mà không nói ra thì dường như thiếu điều gì đó cơ bản khi chứng minh sự phát triển của niềm tin. Thôi thì cứ nói cách thanh trong cõi tục như xưa Nguyễn Du đã viết và đạt đến mức thành công nào đó trong nét thanh cao độ.

Tại xứ nông nghiệp niềm tin phôi thai được phát lộ qua tín ngưỡng phồn thực. Phồn có nghĩa là nhiều, thực có nghĩa là nảy nở. Nảy nở thêm nhiều trong một thực tại khó khăn về vật chất là một ước muốn tìm thấy hạnh phúc, và no đủ. Từ một nhu cầu thực tế và thiết yếu của cuộc sống, con người bình dân đi tìm những gì thấy trong thiên nhiên để đáp ứng cho mình. Giai đọan này có thể gọi đó là giai đọan trực quan. Thấy sự sinh sôi là một thiết yếu, họ tìm thấy lối thoát cho mình là tín ngưỡng phồn thực, mà vật thờ không gì khác chính là bộ phận sinh thực khí.

Giai đọan này tồn tại rất lâu đời trong lịch sử tín ngưỡng Ở Việt Nam, người ta tìm thấy tại Vân Điển (Hà Nội) những tượng đá, hình nam nữ với bộ sinh thực khí phóng to nhiều lần  xưa đến vài ngàn năm trước công nguyên, trên những tảng đá trong thung lũng Sapa, trong các nhà mồ Tây Nguyên. Nhiều phong tục rước sinh thực khí thấy ở các hội làng như Đồng Kị (Hà Bắc), Phú Thọ, Hà Tây.

Người bình dân cũng không thiếu tính tưởng tượng, những cột trụ đá và các loại hốc (núi, cây..) được phong phú hóa bằng trí tưởng tương ra thành sinh thực khí để thờ. Ở Chùa Đạm (có cây trụ thờ hình sinh thực khí có khắc nổi hình rồng thời Lý). Ngư phủ ở vùng Sở Đầm Hòn Đỏ (Khánh Hòa) thờ một khe nứt lớn trên một tảng đá mà dân gian gọi trại đi là Lỗ Lường.

Người bình dân trong tín ngưỡng phồn thực cũng thấy thể hiện một niềm tin quan trọng, con người sinh ra để sống chứ không phải để chết, chính vì vậy mà vẫn hy vọng vào sự sống nảy sinh ngay cả khi con người phải chết. Niềm tin đó được ký thác vào việc truyền sinh, nảy nở, hoa trái của con người gieo vào lòng nhân thế. Thưở hồng hoang, niềm tin ấy còn đơn sơ, dựa vào thực tại của việc sinh nở mà hy vọng, cho nên còn thấy trong tín ngưỡng phồn thực còn thấy lại trên đá những dấu ấn tạc lại ngay cả những hành vi giao phối của người cũng như của các con vật.

Khi con người tiến bộ hơn, các nghệ thuật phát triển hơn và cũng tế nhị hơn, người ta chuyển hóa hình ảnh ấy qua những hình thể mỹ miều và đặc sắc hơn.

Trống Đồng của người Việt cũng mang theo tính trừu tượng hóa hành vi ấy, phác họa bằng cách đánh trống, dùng chiếc chày dựng đứng để đánh vào mặt trống. Hình ảnh này phác họa cách giã gạo xưa kia của người Việt, hiện nay vẫn còn thấy ở nhóm dân tộc Mường.

Tại Ấn Độ, trong số các đề tài nổi bật nhất ở Bharhut và Sanchi là các hình tượng nam nữ đứng, khó có thể mà không nhắc tới những chạm trổ điêu khắc Dạ xoa nữ, một hình tượng mang đấy nét phong nhiêu, biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở. Một số hình tượng khác đứng theo nghi thức lễ bái, với đôi bàn tay ôm chặt trên ngực, nhiều hình tượng mang theo tính gợi cảm. Dù mỗi bức tượng hay chạm trổ có tên gọi khác nhau như Chằn cái Dạ xoa, hộ thủ, chiến sĩ hoặc Nagaraja (Vua các loài rắn), chúng đều có đặc điểm giống nhau, là liên hệ tới việc sinh sôi nảy nở. Sự sống là quan trọng, sự sống ấy không hề mất đi khi con người phải chết. Đó là điều lý giải hợp lý nhất cho các hình tượng phong nhiêu.

Một số kiểu thức nghệ thuật Phật Giáo khác, có ảnh hưởng trong vùng Đông Nam Á dọc theo bờ biển phía Đông, dọc theo sông Krishma. Khởi đầu từ nhà vua Ashoka, vùng này là quê hương của những trung tâm tu viện nổi tiếng và của một số các giảng sư vĩ đại nhất trong giới Phật Giáo.

Văn hóa Chăm ảnh hưởng từ Ấn Độ từ thế kỷ thứ 7 đến hết thế kỷ 15, với Bàlamôn giáo là yếu tố quan trọng nhất. Với biểu tượng văn hóa đặc sắc nhất không thể nào không nghĩ tới Tháp Chăm, đứng giữa trời uy nghi, sừng sững trước những sóng biển bao la. Hình thù Tháp Chăm mang hình quả núi, mang tính chất lăng mộ thờ vua, người Chăm gọi là Kalăn, có nghĩa là lăng, ngoài chức năng thờ Vua, Tháp Chăm còn thờ các thần bảo hộ cho nhà vua, trong lòng tháp chật hẹp, chỉ đủ chỗ cho pháp sư hành lễ chứ không nhằm để cho tín hữu tụ họp. Chính vì thế Tháp Chăm biểu lộ tính riêng tư. Cõi riêng tư ấy có vật thờ phổ biến nhất là Linga. Có ba loại Linga: Loại 1 thành phần chỉ là một trụ tròn; Loại hai thành phần gồm trụ tròn và chân đế vuông; Loại ba thành phần, gồm phần trên trụ tròn, phần giữa mang hình bát giác và chân đế mang hình vuông, loại hình này biểu lộ rõ nét nhất trong ảnh hưởng Bàlamôn giáo, Phần trên cùng đại diện cho thần Shiva (Hủy diệt), phần giữa đại diện vị thần Vishnu (bảo tồn) , phần vuông đế đại diện cho thần Brahma (sáng tạo).

Dòng Âm tính trong văn hóa Mẹ cũng là một dòng chảy mạnh không kém gì dòng văn hóa mang tính Dương. Như thấy các họa tiết trang trí trong văn hóa Chăm, các bầu sữa chạm trổ chung quanh các bệ tượng, người Chăm cũng thờ Thần Mẫu như Tháp Bà (Nha Trang).

Ảnh hưởng vào Việt nam nở rộ nhất là vào triều Lý (1049):

Như còn thấy di tích của Chùa Một Cột. Bình đồ của Chùa Một Cột (Dương) nằm trong một chiếc hồ vuông (Âm). Chùa Một Cột có tên chữ là Nhất Trụ Tự hay Liên Hoa Đài. Ngôi chùa này không còn tòan vẹn như thưở ban đầu thời Lý. Thành phần còn lại có thể tin là vào thời Lý là cây cột trụ chính gồm hai khúc tròn chồng khớp lên nhau, đường kính 1m 2, đội tòa nhà bên trên như cuống của đóa hoa sen nổi trên mặt hồ nước vuông nhỏ, mỗi cạnh khỏang 16m.

Với Triều Lý, Lý Thần Tôn có dịp mở hội đã đặt  81.000 cây tháp vào năm 1129, khánh thành  gác Thiên Phù  nơi góc Tây Nam Dàm Đàm (Hồ Tây). Khai quật khảo cổ người ta tìm thấy những mảnh vỡ của những cây tháp nung, hình dáng thắt nở rõ rệt, có đọan là tầng dưới của một cây tháp đặt trên một nền bệ hoa sen hai tầng cánh hoa, chân bệ có đính những chiếc lá Bồ Đề hay lá Sòi chạy theo khắp mặt thẳng của bệ. những cánh hoa, chiếc lá này biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở, phì nhiêu của đất đai, lòng bao dung của Đức Phật Từ Bi.

Tìm trong di sản văn hóa Việt chúng ta có thể thấy bàng bạc khối Âm Dương đan xen nhau trong nhiều công trình kiến trúc như Tháp Bút - Đài Nghiên ở cổng Đền Ngọc Sơn (Hà Nội), cửa sổ tròn trên gác Khuê Văn (tượng trưng cho sao Khuê) soi mình xuống hồ nước hình vuông. rồi còn nhiều biểu tương khác nữa mang hình dấu khối vuông tròn…

Từ niềm tin vào sự sống sơ khởi chúng ta đã thấy sự tiến triển trở thành tâm thức tôn giáo, ý thức về thần linh rõ rệt. Sự phong nhiêu được chuyển từ cõi tục sang cõi thiêng, từ hình thức nguyên sơ đến hình thức trang trọng, từ thô sơ đến tinh vi và sắc xảo.

6.   Sự phát triển theo chiều hướng bác học.

Theo hướng phát triển bác học, hình thành từ ngôi mộ từ nguyên sơ đã thấy rõ ràng hai cõi Âm – Dương cách biệt nhau. Cũng thế đi từ sinh truởng con người cũng cần đến có cặp Cha - Mẹ, sự sinh sản của hoa màu thì do hai yếu tố Đất - Trời, về giống loại cần có Đực – Cái. Điều khái quát đầu tiên là con đường đi vào triết lý Âm – Dương.

Triết lý Âm – Dương, theo quy luật chuyển dịch mà sinh hóa muôn loài.

Kinh Dịch là một bộ sách cổ trong Ngũ Kinh của Trung Hoa, theo truyền thuyết từ thời Thượng cổ, vua Phục Hy (4477 – 4363 B.C) nhìn thấy những dâu vết trên lưng long mã nổi trên sông Hòang Hà mà lập ra Hà Đồ, vạch ra tiên thiên bát quái gồm 8 quẻ, mỗi quẻ có 3 gách, gách liền là Dương, gách đứt biểu thị Âm. Từng đôi quẻ chồng lên nhau (gồm 6 vạch) qua 8 quẻ tạo nên 64 quẻ kép. Đời nhà Hạ, vua Đại Vũ (2205 – 1766 B.C) nhân lúc trị thủy thấy dấu vết trên con rùa rhần trên sông Lạc mới lập ra Lạc Thư. Kinh dịch đến đây vẫn chỉ là lý thuyết chưa thành văn tự, khi vua Văn Vương bị bắt giam, ông mới dùng các thẻ của Phục Hy lập thành hâu thiên bát quai, dùng văn tự ghi lại những tốt xấu của từng quẻ. Dịch lý thì uyên thâm, phải tới khi Khổng Tử (551 – 479 B.C) mới khai sáng bằng những thiên truyện của mình gọi là Thập dực. Từ đó Dịch học phát triển mạnh mẽ và phong phú.

Dịch trở thành Đạo, một hôm Khổng Tử đứng bên bờ sông thấy nước chảy, nước chảy là một hiện tượng thiên nhiên, nhưng với Khổng Tử thì lại khác: “Chảy mãi như thế kia, ngày đêm chẳng ngừng”. Hiện tượng chảy ấy thấy trong trời đất, hết đêm lại ngày, hết lạnh rồi nóng, hết sáng rồi tồi, sống rồi chết, sinh hóa mãi chẳng dừng. Cái gì là gốc của sự dịch chuyển ấy, đó là Đạo, Đạo sinh hóa không ngừng. Cái gì sinh, Chu Hy nói: “Âm sinh Dương, Dương sinh Âm, sự biến hóa thì vô lường”. Nguyên lý sinh hóa là sự dịch chuyển của Âm – Dương qua lại. Nguyên lý này được phát biểu dựa trên hai quy luật:

Quy luật về bản chất các thành tố: Không có gì hòan tòan Âm hoặc hòan tòan Dương, trong Âm có Dương, trong Âm có Dương, trong Dương có Âm. Dương – Âm tuy hai mà một. Một đó là Thái Cực, Soothill mô tả tả bằng cái chất lỏng thun giãn. Sau thời gian dài họat động và theo một đường vòng, Thái Cực phân thành hai, một phần tử nhẹ là trời, một phần nặng là đất. Sự thun giãn của Thái Cực làm nên sự sinh hóa và được phát biểu trong Dương có Âm và trong Âm có Dương.

Quy luật sinh hóa: Dương sinh Âm, Âm sinh Dương, Âm – Dương luôn chuyển hóa mà sinh. Chu Hy nói rằng: “Thái Cực tự nó bao hàm cái lý của sự động tĩnh, không nên lấy trạng thái động tĩnh mà phân chia thể dụng, bởi vì tĩnh là thể của Thái Cực, còn động tức là dụng của Thái Cực”. “Âm – Dương chỉ là một khí. Khí Âm lưu hành tức là Dương, khí Dương ngưng tụ tức là Âm. Dịch nói: Sinh rồi lại sinh, thì gọi là Dịch”. Theo nguyên tắc vật lý học Mervil Berger  phát biểu: “chúng ta hãy nhớ rằng hai điện tích cùng dấu sẽ đẩy nhau, chúng chỉ hấp dẫn khi hai điện tích khác dấu”. Nói tóm kết lại, sự vật thay đổi vì chúng chứa đựng mâu thuẫn nội tại.

Lý giải Âm – Dương dựa trên trực quan của sự sống con người và muôn loài, con người và muôn loài có sinh có tử, có sanh có diệt (nói theo Nhà Phật), Sanh và tử nối tiếp nhau, giữa sinh và tử nguồn gốc là gì? Đó là câu hỏi để tìm đến câu trả lời cuối cùng phải có Một Đấng Thượng Trí, Tòan năng, Tòan Lực. Đấng đó là ai, Dịch không nói là Thái Cực bởi vì trên Thái Cực còn có Vô Cực, trên Vô Cực là gì? Có nhiều câu trả lời, do ngẫu nhiên hay có một Đấng Sáng Tạo. Sách không nói rõ, Dịch học không bàn tới linh hồn, kiếp trước kiếp sau, nhưng bày ra một lối sống minh triết, lấy đạo của Trời mà chỉnh nhân, nhuận nhân thuận trời.

Trời đất thay đổi, vạn vật thay đổi vậy vận mệnh của con người giữa sinh và tử là gì? Có thể bi quan như Ôn Như Hầu:

“Tuồng huyễn hóa bày ra đấy

Kiếp phù sinh trông thấy mà đau

Trăm năm còn có gì đâu

Chẳng qua một nấm cổ khâu xanh rì?”

Có thể lại cũng lạc quan để thấy rằng: “Chẳng ai giàu ba đời hoặc khó đến ba đời”, bởi vì nhận thấy rằng: “Qua cơn mưa trời lại sáng” và cũng thấy rằng “Trời sinh voi rồi trời sinh cỏ”.  Triết gia Héraclite (1766 – 1122 B.C) nhận thấy : “Người ta không bao giờ tắm hai lần trên cùng một dòng sông”. Sự sống con người dẫu có đi qua những nẻo xuôi ngược vẫn có một ý nghĩa cao thượng và vượt trên mọi loài. Sống là điều quan trọng như Đạo Dịch nói: “Sinh rồi lại sinh”. Chỉ khác với lần sinh trước, sinh sau là gì thì chưa biết nhưng chắc chắn rằng vẫn là sinh vượt trội hơn lần sinh trước.

Quan niệm cách lạc quan hay bi quan đều diễn tả hai trạng thái của quy luật của Đạo Dịch:  Dịch là biến dịch: Âm – Dương đều động, theo Trung Dung: “có động thì biến”. Dịch là bất Dịch, là theo lẽ thường hằng làm nên quy luật, Âm tiến Dương lùi, Dương Tiến Âm lùi, “Biến hóa giả, tiến thoái chi tượng dã, cương nhu giả, trú dạ chi tượng dã”. Theo quy luật thường hằng đó, người xưa phát biễu “thịnh cực tắc suy, vật cùng tắc biến”.

Từ những quy luật đó, người Trung Hoa có quan niệm về tuần hòan, theo một chu kỳ vòng tròn, những vận hành đó quay về gốc nên theo Văn Vương, Chu Công, Khổng Tử, Dịch học gọi đó là “phản phục”, nghĩa là quay về gốc. Gốc ở đây là Âm – Dương, Lão Tử thì xem gốc này là “Vô”. Vấn đề quy gốc không phải là “hoài cố”, nhưng là câu trả lời cho câu hỏi cơ bản: “Con người từ đâu đến, và đi về đâu”. Từ đâu đến và đi về đâu không thể lý giải bằng triết lý, và cần phải có vai trò của tôn giáo để giải thích, trả lời cho câu hỏi này.