Cánh chung trong văn hóa

Cánh chung trong văn hóa được hiểu là sự trở về, hồi quy hay hòan nguyên. Chỉ ở từ ngữ cũng đã thấy rõ quan niệm, cánh chung là cuộc trở về nguồn, nơi mình đã xuất phát, nơi đầu tiên của con người hình thành. Những thuật ngữ từ bụi tro trở về với tro bụi là tóat yếu của cách quan niệm thông thường đó.

Theo Angelus Selesius: “Trong điểm có một vòng tròn và vòng tròn đó quy về một tâm điểm”. Con người trở về cũng là con người tìm lại thiên đường đã mất. Vườn địa đàng đánh mất ấy có một tên gọi là vường Eden, là điểm nối trời và đất, ở nơi đó không có đau khổ không phải chết. Trong nỗi hoài nhớ về thiên đàng đã mất ấy, con người ở giữa thế trần cũng có một lệch lạc khi dùng thuật ngữ: “Tìm lại thiên đường” để chỉ trạng thái ngất ngây, chìm đắm cơn say của bạch phiến, ma túy. Theo ý nghĩa lệch lạc này, người ta quan niệm: Thiên đàng là nơi chốn không cần phải làm gì, không cần phải nỗ lực gì, mà vẫn sống ngất ngây, thoát vòng thực tại để nuối tiếc thiên đàng. Trạng thái ngất ngây nhờ thuốc kích thích, hay dùng Morphin để tạo cảm giác thiên đường trong thực tại trần thế, dẫn đến việc nghiện ngập và ký ức về thiên đường của nàng tiên nâu. Về thể lý, trong cơ thể con người tự nó cũng sản sinh ra một lượng morphin để giảm các cơn đau trong cơ thể con người, chức năng này bị lịm tắt đi khi con người dùng morphin từ bên ngoài vào cơ thể, khiến người dùng nó luôn phải lệ thuộc vào nó, cắt cơn cai nghiện này thì không khó, nhưng khó khăn nhất là không tẩy được ký ức nuối tiếc thiên đường. Sự lệch lạc của con người nuối tiếc thiên đường là không còn ý chí, không còn đủ nghị lực để vượt thóat.

Trở về có hình thức thường xuyên được nghiệm thấy: Giữa ngày chuyển về đêm và đêm bị xua tan bởi ngày, đó là chu kỳ của thời gian. Chu kỳ của bốn mùa trong thiên nhiên: Xuân Hạ Thu Đông, sự trở về của Mùa Hạ làm tan biến Mùa Đông và sự trở lại của Mùa Đông làm mất đi Mùa Hạ. Đó cũng là sự qua lại giữa Âm và Dương, giữa quẻ Càn và Khôn.

Quay trở về được biểu hiện theo hình xoắn ốc, càng đi càng trở về tâm, cho nên mang từ ngữ là hồi quy. Trong Đạo Đức Kinh, chương 25, nói rằng: “Việc đi ra xa, việc lan rộng ra xa, trong đó có bao hàm sự trở về”, chương 16 ghi nhận: “Quay về cội nguồn, đó là được nghỉ ngơi”. Trong thuật ngữ dành cho cái chết, người ta thường nói: “an nghỉ ngàn thu” là thế. Hành trình đi về nguồn hay hồi quy này đã bắt đầu từ khi con ngườithụ thai trong lòng mẹ. Nếu lòng mẹ là nơi cưu mang để sanh vào cõi đời thì lòng đất mẹ cũng cưu mang sinh vào cõi trời. Sự vận hành hồi quy bắt đầu từ khi con người sống, sống là vận hành về cái chết.

Sự trở về ở trên có nghĩa là khi hòan thành cuộc đời này. Khi sống trong thời gian, trong con người thế nhân, thì phương pháp trở về được tích lũy trong truyền thống Yoga. Phương pháp trở về qua việc thực tập Yoga là quá trình đảo ngược của hiện diện, tái sinh lại trong trục sự sống. Phật Giáo dùng thuật Yoga để ra khỏi thực tại để nhìn  về tiền kiếp, đọc ra ý nghĩa của luân hồi và trở về với trống không (Vô). Jacques Maritain viết: “Khi nói trống rỗng, bãi bỏ, phủ định, trơ trụi, người ta muốn nói đến một thực tại đang tác động, cái thực tại vẫn còn đang sống mãnh liệt, tác động của nó không còn cho hư không có thể tồn tại. Đây là hành vi cố gắng, một hành vi nội tại quyết liệt từ bỏ mọi hành động”.

Tính năng động của triết học Tân Platon, sự hồi quy là từ Đơn Nhất trở về với Đơn Nhất. trở về có nghĩa là đi đến điểm kết thúc của chu kỳ.

Trong nghệ thuật, những hình chạm khắc hay vẽ, người ta biểu hiện con rắn ngậm đuôi mình và gọi là ouroboros. Ouroboros tượng trưng cho chu trình tiến hóa khép kín. Chu trình này vận động  liên tục và mang tính hồi quy bất tận. trong hình con rắn cuộn tròn có hai nội dung đối lập: con rắn tự cắn đuôi mình kết thành một vòng tròn biểu hiện sự thăng hóa lên cõi trời; hình ảnh con rắn cắn đuôi lại cũng biểu hiện sự giới hạn, bị giam hãm trong một chu kỳ luân hồi, như một hình phạt không bao giờ phát triển, bị trói chặt trong thân phận. Hình ảnh này cũng được phác họa bằng nét màu đối lập khác trên thân mình con rắn nửa đen, nửa trắng, nửa thiện, nửa ác. 

Giữa bóng tối và ánh sáng nhìn về cánh chung con người luôn chịu sự vây bọc của thân phận và mang tính sợ hãi hoặc hòai nghi.